Ιδρύθηκε από μεταλλωρύχους της περιοχής και λειτουργεί μέχρι σήμερα από τους απογόνους τους, σε διατηρητέο πέτρινο κτήριο που τους παραχωρήθηκε με τη μεσολάβηση της Μελίνας Μερκούρη. H ξενάγηση που προσφέρουν είναι ο πιο συναρπαστικός και αυθεντικός τρόπος να έρθουμε σε επαφή με την ιστορία της Λαυρεωτικής, που άλλαξε ακόμα και την ελληνική νομοθεσία.
Στο χωριό του Αγίου Γεωργίου ή Καμάριζας, ένα μικρό πέτρινο κτήριο του 1880 στέκει απομακρυσμένο από τα συνομήλικά του στο Λαύριο, να θυμίζει το βιομηχανικό παρελθόν της Λαυρεωτικής. Κάποτε ανήκε στη Γαλλική Εταιρεία Μεταλλείων Λαυρίου αλλά σήμερα στεγάζει το μοναδικό στην Ελλάδα Ορυκτολογικό και Μεταλλευτικό Μουσείο Καμάριζας. Μοναδικό από την άποψη ότι, πέρα από την πλούσια συλλογή των εκατοντάδων εκθεμάτων του, προσφέρει επιπλέον ξεναγήσεις όχι μόνο στην ιστορία των μεταλλείων αλλά και στη ζωή και την καθημερινότητα των εργατών τους. Κι αυτό γιατί δεν λειτουργεί με υπαλλήλους, αλλά με εθελοντές της Εταιρείας Ορυκτοφίλων Αγίου Κωνσταντίνου, η οποία ιδρύθηκε από τους ίδιους τους μεταλλωρύχους και παραμένει ζωντανή από τους απογόνους τους.
Πρόεδρος της Εταιρείας Ορυκτοφίλων είναι σήμερα ο Δημήτρης Λουκάς, γιος εργάτη της Γαλλικής Εταιρείας. Ο ίδιος δεν πρόλαβε να εργαστεί στα μεταλλεία: όταν έκλεισαν, το 1976, ήταν ακόμα παιδί. Αλλά οι οικογενειακές μνήμες του εμπλουτίζουν με βαθιά γνώση και συναίσθημα την ξενάγησή του-ταξίδι στον χρόνο, όπου τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα της Ελλάδας συναντούν τις ιστορίες των εργατών της Λαυρεωτικής.
Από έναν δάσκαλο μονοθεσίου μέχρι τη Μελίνα Μερκούρη
Η ιστορία του μουσείου αρχίζει το 1975, όταν ο τότε δάσκαλος του μονοθέσιου χωριού, Κώστας Γαλάνης, παρατηρεί στα σπίτια των μεταλλωρύχων κάποιες όμορφες πέτρες που δεν έχουν εμπορική αξία για τη Γαλλική Εταιρεία. Αποφασίζει να τις συγκεντρώσει σε μια συλλογή που εκτίθεται στη δεύτερη αίθουσα του δημοτικού σχολείου (η πρώτη στεγάζει τα μαθήματα) και γίνεται επισκέψιμη. Την ίδια χρονιά το μουσείο πλαισιώνεται νομικά από την Εταιρεία Ορυκτοφίλων Αγίου Κωνσταντίνου, που ιδρύεται από εργάτες των μεταλλείων. Ο δάσκαλος γίνεται ο πρώτος πρόεδρός της.
Η συλλογή εκθεμάτων εμπλουτίζεται διαρκώς με νέα ορυκτά που φέρνουν οι εργάτες, αλλά το σχολικό μουσείο δεν μακροημερεύει. Αναστέλλει τη λειτουργία του μόλις το 1976, όταν η Γαλλική Εταιρεία κλείνει και σχεδόν όλοι οι κάτοικοι του χωριού μένουν άνεργοι. «Η Γαλλική Εταιρεία, κλείνοντας, πουλάει την περιουσία που της είχε παραχωρηθεί από το ελληνικό Δημόσιο» προσθέτει ο κ. Λουκάς. «Το μοναδικό κτήριο που δεν μπορεί να πουλήσει είναι αυτό, που τότε ήταν χώρος εργασίας. Με το πέρασμα των χρόνων, το κτήριο καταρρέει. Κάποια στιγμή περνάει από την περιοχή η Μελίνα Μερκούρη. Ούσα υπουργός Πολιτισμού, το κηρύττει διατηρητέο. Αναστηλώνεται με ένα κονδύλι της ΕΟΚ».
Ντοκουμέντα μιας ιστορίας πέντε χιλιάδων χρόνων
Έτσι ξεκινάει η δεύτερη ζωή του μουσείου, στα μέσα της δεκαετίας του ’80. Με την πάροδο των χρόνων, η συλλογή του φτάνει στις μέρες μας τα 480 περίπου εκθέματα, που όπως εξηγεί ο κ. Λουκάς αντιπροσωπεύουν περίπου το 60% των 750 ορυκτών που έχουν βρεθεί στην περιοχή. Ανάμεσά τους υπάρχουν και λίγα γεωλογικά ευρήματα από άλλες περιοχές, δωρεές επισκεπτών στο μουσείο, όπως πράσιος χαλαζίας από τη Σέριφο.
Τα ορυκτά πλαισιώνονται από παλιά εργαλεία μεταλλωρύχων, μάρτυρες της κοπιαστικής εργασίας τους, μηχανήματα, αρχαιοελληνικές παραστάσεις, παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες και επιστολές, που καλύπτουν μια τεράστια περίοδο μεταλλευτικής δραστηριότητας στην περιοχή, που ξεκίνησε γύρω στο 3000 π.Χ. για να αναβιώσει το 1860 από τον μεταλλειολόγο Ανδρέα Κορδέλλα και τον Ιταλό συνάδελφό του και επιχειρηματία Ιωάννη Βαπτιστή Σερπιέρη (Giovanni Battista Serpieri).
Στο κέντρο του μουσείου δεσπόζει ένας τεράστιος μηχανισμός από τροχαλίες, «της γαλλικών συμφερόντων εταιρείας Citroen, που σήμερα κατασκευάζει αυτοκίνητα». Δεν έχει αλλάξει θέση από την εποχή λειτουργούσε και εξυπηρετούσε τη Γαλλική Εταιρεία. Τότε ανέβαζε μετάλλευμα από ένα γειτονικό φρέαρ (πηγάδι) βάθους 165 μέτρων. Στην αρχή λειτουργούσε με ατμογεννήτριες, αργότερα με ηλεκτρικό ρεύμα. Χάρη σε αυτή τη βιομηχανία, μάλιστα, «το Λαύριο έγινε η πρώτη πόλη εκτός Αθηνών που απέκτησε εξωτερικό ηλεκτροφωτισμό».
Δεν είναι μόνο η τεχνολογία αλλά και η ιστορία και ο πολιτισμός συνδεδεμένες με τη μεταλλευτική δραστηριότητα στη Λαυρεωτική. Το 1912, για παράδειγμα, με αφετηρία την εργασία ανηλίκων σε μεταλλεία θεσπίζεται ένας νόμος για την παιδική εργασία. «Έτσι γίνονται οι πρώτοι εργατικοί νόμοι στην Ελλάδα, από τον Φωκίωνα Νέγρη. Να φανταστείτε, υπήρχαν μεταλλευτικοί νόμοι στην αρχαιότητα αλλά όχι στα νεότερα χρόνια. Υπήρχε μια αυθαιρεσία στις εταιρείες και οι εργάτες ήταν ξεκρέμαστοι». Οι πρώτοι μεταλλευτικοί νόμοι της νεότερης ιστορίας δημιουργούνται για να πλαισιώσουν τις εξορύξεις και γενικά τον τρόπο εργασίας στα μεταλλεία της περιοχής. Πολλές φορές, φυσικά, οι εργάτες χρειάζεται να αγωνιστούν και να απεργήσουν για να κατοχυρώσουν στοιχειώδη δικαιώματα.
Ο καθοριστικός ρόλος των μεταλλείων
Ο νόμος του 1912 απαγορεύει την παιδική εργασία τις Κυριακές, όχι γενικά -αυτή η πρόοδος απείχε πολλές δεκαετίες ακόμα. Ο κ. Λουκάς θυμάται ότι ο πατέρας του δούλευε από 12 ετών στη Γαλλική Εταιρεία, συνεχίζοντας την οικογενειακή παράδοση στα μεταλλεία.
Βιοπορισμός στο σκοτάδι και τη λάσπη
«Ο προπάππους μου ήρθε στον Άγιο Γεώργιο το 1890 από την Εύβοια. Η προγιαγιά μου, κάποια χρόνια αργότερα από τη Μήλο». Η οικονομία του Αγίου Γεωργίου δεν βασίστηκε ποτέ στη γεωργία ή την κτηνοτροφία – η περιοχή, λόγω του μεταλλοφόρου ορίζοντα, δεν ευνοούσε τις καλλιέργειες. Ουσιαστικά το χωριό στήθηκε από τους ανθρώπους που ήρθαν από όλη την Ελλάδα για να εργαστούν ως μεταλλωρύχοι «με το αίσθημα της ελπίδας να φτιάξουν καλύτερη τη ζωή τους». Στην εποχή της ακμής του είχε 3.500 κατοίκους. «Είχαμε μαίες, τρία έως πέντε κρεοπωλεία, πολλά καφενοταβερνεία. Υπήρχε ακόμα και ωρολογοποιός».
Η ζωή, όμως, παρέμενε αδιανόητα δύσκολη, ειδικά με τα σημερινά δεδομένα. «Πρόλαβα το χωριό όταν ήταν ακόμα ανοιχτά τα μεταλλεία και έβλεπα πόσο σκληρά εργάζονταν οι άνθρωποι. Ακόμα και οι γυναίκες, που μπορεί να μη δούλευαν στις στοές αλλά έκαναν διαλογή των μεταλλευμάτων με τα χέρια τους, χωρίς γάντια. Τα παιδιά τους δούλευαν κι αυτά στη Γαλλική Εταιρεία». Και τα παιδιά των παιδιών τους, μέχρι το 1976.
Ο κ. Λουκάς θυμάται τους χωματόδρομους του χωριού «μέσα στη λάσπη. Ζούσαμε σε σπίτια του ενός δωματίου, τα οποία παραχωρούσε η Γαλλική Εταιρεία για να κρατάει τον κόσμο εδώ -πολλοί έφευγαν λόγω της σκληρής δουλειάς. Εκείνη την εποχή όλοι είχαν τρία ή και περισσότερα παιδιά. Όλα κατέληγαν να δουλεύουν στη Γαλλική Εταιρεία».
Στο Ορυκτολογικό και Μεταλλευτικό Μουσείο Καμάριζας ταξιδεύουμε νοερά μέχρι τα βάθη της γης, βλέποντας από κοντά τους σπάνιους θησαυρούς της, με χρώματα και λάμψη που θα ζήλευαν τα ακριβότερα κοσμήματα. Παράλληλα όμως αποτίνουμε φόρο τιμής στους ανθρώπους που για να εξασφαλίσουν την επιβίωση της οικογένειάς τους, αφιέρωσαν τη ζωή τους, ίσως ακόμα και να τη θυσίασαν, στην εξόρυξη του ορυκτού πλούτου της Λαυρεωτικής. Το μουσείο είναι πανέμορφο, αλλά νομίζω ότι το πλέον συμβολικό έκθεμά του είναι το φρέαρ απ’έξω. Αρκεί να ρίξεις μόνο μια ματιά για να υποψιαστείς το ιλιγγιώδες βάθος των ιστοριών που φιλοξενούσε σε ένα όχι και τόσο μακρινό παρελθόν.
Info
Το μουσείο είναι ανοιχτό Σάββατο και Κυριακή 10 π.μ.-1 μ.μ. Κατόπιν συνεννόησης, μπορεί να ανοίξει και άλλες ημέρες. Περισσότερες πληροφορίες και όλα τα στοιχεία επικοινωνίας εδώ.
Διαβάστε ακόμα:
Εκδρομή στο Λαύριο, έναν προορισμό τεσσάρων εποχών στην Αττική
Πεζοπορία στον Εθνικό Δρυμό Λαυρίου-Σουνίου: Ένα υπαίθριο μουσείο γεωλογίας και αρχαίας τεχνολογίας
