Ο χαρακτηρισμός «ανοιχτό μουσείο» τη συνοδεύει πάντα, χωρίς να αποτελεί υπερβολή. Το αποδεικνύουν οι εκτεταμένοι αρχαιολογικοί χώροι με τα λαμπρά μνημεία -αφηγητές της ιστορίας μιας πανίσχυρης αυτοκρατορίας που σημάδεψε τον παγκόσμιο πολιτισμό. Το δηλώνουν απερίφραστα οι μεγαλειώδεις πλατείες -γεμάτα θεατρικότητα σκηνικά όπου η ευζωία, η φινέτσα και η σαγήνη ανάγονται σε τέχνη που δεν αφήνει κανέναν ασυγκίνητο. Και το υπογραμμίζουν θεαματικά κτίσματα -από κομψές γέφυρες ως μεγαλοπρεπείς κρήνες και από εξαίσια αναγεννησιακά palazzi έως περίτεχνοι μπαρόκ ναοί- που συναντά κανείς σε κάθε βήμα.
Η Ρώμη είναι όντως ένα «μουσείο» ανοιχτό στον θαυμασμό όλων, κι αρκεί μια βόλτα στις γειτονιές του ιστορικού κέντρου για να υποκλιθεί κάποιος στη γοητεία της. Τον δικό της μοναδικό χαρακτήρα, ο οποίος, όπως παντού στην Αιώνια Πόλη υπογραμμίζεται από αρχιτεκτονικούς και καλλιτεχνικούς θησαυρούς, έχει και η περιοχή Esquilino στον ομώνυμο λόφο -έναν από τους επτά διάσημους λόφους της Ρώμης. Αυτό το βόρειο κομμάτι της πόλης, κοντά στον κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό Termini και με επίκεντρο την πλατεία Piazza della Repubblica, είναι ο προορισμός όσων κατευθύνονται στο εξαιρετικό Εθνικό Μουσείο της Ρώμης -Museo Nazionale Romano, που στεγάζεται στο Palazzo Massimo alle Terme, καθώς και όσων αναζητούν ίχνη αυτοκρατορικών μεγαλείων στις Θέρμες του Διοκλητιανού. Είναι όμως οι εκπληκτικές εκκλησίες της περιοχής που κλέβουν την παράσταση: από μεγαλοπρεπείς βασιλικές έως παλαιοχριστιανικοί ναοί, εξυφαίνουν ιστορίες αιώνων και θαμπώνουν με τα καλλιτεχνήματα που κρύβουν.
Ανάμεσά τους, σχετικά άγνωστη σαν καλά φυλαγμένο ρωμαϊκό μυστικό, η Basilica Santa Maria degli Angeli e dei Martiri βρίσκεται στο προσκήνιο τις τελευταίες μέρες και αναφέρεται σε κάθε δημοσίευμα που αφορά τον σπουδαίο Ιταλό σχεδιαστή μόδας Valentino Garavani, αφού σε αυτή πραγματοποιείται σήμερα η εξόδιος ακολουθία του. Με μνημειώδεις διαστάσεις, αλλά πρόσοψη που δεν θυμίζει σε τίποτα το δέος που προκαλούν οι περισσότερες εκκλησίες της Ρώμης, συχνά προσπερνάται καθώς το βλέμμα τραβά το σιντριβάνι των Ναϊάδων στην Piazza della Repubblica ακριβώς απέναντι, ενώ παραλείπεται ακόμη κι από τους τουριστικούς οδηγούς. Αποτελεί όμως μια από τις αξέχαστες εμπειρίες που προσφέρει η Ρώμη -αρκεί κανείς να αναλογιστεί ότι πρόκειται για την τελευταία μεγάλη αρχιτεκτονική δημιουργία που σχεδίασε ο κορυφαίος Αναγεννησιακός καλλιτέχνης, ο Μιχαήλ Άγγελος.
Αυτό που κάνει την «Βασιλική των Αγγέλων και των Μαρτύρων» να ξεχωρίζει, είναι το γεγονός ότι αποτελεί μέρος των Θερμών του Διοκλητιανού –Terme di Diocleziano– του 3ου αιώνα, του μεγαλύτερου συγκροτήματος λουτρών της αρχαίας Ρώμης, το οποίο μπορούσε να φιλοξενήσει έως 3.000 άτομα, καθώς και αθλητικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις, και που πλέον αποτελεί μέρος του Εθνικού Μουσείου της Πόλης. Στα σημαντικά ερείπιά τους κλήθηκε από τον Πάπα Πίο Δ΄ ο Michelangelo το 1561, ώστε να μετατρέψει τμήμα των θερμών σε εκκλησία.
Με ένα ιδιοφυές σχέδιο, εκείνος αξιοποίησε το frigidarium -το τελευταίο μέρος της τελετουργίας του μπάνιου στα δημόσια λουτρά με τις δεξαμενές κρύου νερού-, μεταμορφώνοντάς το σε έναν ναό που υποδήλωνε τη νίκη της χριστιανικής θρησκείας επί της παγανιστικής λατρείας και θα αφιερωνόταν στην Παρθένο, τους αγγέλους και όλους τους μάρτυρες. Για τον 86χρονο Μιχαήλ Άγγελο που εργάστηκε για την κατασκευή του ναού από το 1563 ως τον θάνατό του τον επόμενο χρόνο, ήταν και το τελευταίο αρχιτεκτονικό εγχείρημα, που θα αναλάμβανε στη συνέχεια ο Jacopo del Duca, και θα ολοκλήρωναν τον 18ο αιώνα οι αρχιτέκτονες Clemente Orlandi και Luigi Vanvitelli. Το όραμα του Σικελού ιερέα Antonio Lo Duca που ένα καλοκαιρινό πρωινό του 1541 είχε δει «ένα φως πιο λευκό κι από χιόνι» να αναδύεται από τις Θέρμες του Διοκλητιανού, και ερμήνευσε ως σημάδι που υποδείκνυε που θα έπρεπε να χτιστεί μια νέα εκκλησία, είχε γίνει πλέον πραγματικότητα.
Ο επισκέπτης σήμερα, καθώς στέκει απέναντι από την αρχαία εξέδρα των λουτρών που αποτελεί τη γιγάντια πρόσοψη της βασιλικής, κοίλη και χτισμένη από τούβλα, λιτή και σχεδόν ακατέργαστη, δεν υποψιάζεται το μπαρόκ μεγαλείο που κρύβει το εσωτερικό, το οποίο ο Μιχαήλ Άγγελος κατάφερε να σχεδιάσει χωρίς να αλλοιωθεί η ρωμαϊκή δομή της ορθογώνιας αίθουσας του frigidarium, με αποτέλεσμα οι θεαματικές διαστάσεις του ναού όντως να προκαλούν δέος: το συνολικό μήκος της βασιλικής είναι 90 μ., ενώ ο θόλος φτάνει σε διάμετρο τα 22 μ. Το γεμάτο δραματική ένταση και θεατρικότητα, υποβλητικό σκηνικό, συμπληρώνουν οι οκτώ αρχαίοι κίονες από κόκκινο γρανίτη που φτάνουν σε ύψος τα 17 μ. και πλαισιώνουν τις ψηλές καμάρες, οδηγώντας το βλέμμα στο περίτεχνο ιερό – μια πανδαισία από πράσινο μάρμαρο και χρυσά γυψανάγλυφα που αποθεώνουν το μπαρόκ ύφος. Για τη διακόσμησή του, όπως και στο εγκάρσιο κλίτος, έχουν χρησιμοποιηθεί θρησκευτικοί πίνακες από τη βασιλική του Αγίου Πέτρου στο Βατικανό.
Αξιοπρόσεκτα είναι και τα θαυμαστά μωσαϊκά δάπεδα στο εσωτερικό της βασιλικής. Προχωρώντας από την είσοδο στον στρογγυλό προθάλαμο με τις δύο τετράγωνες εξέδρες -το επίσης ενσωματωμένο στη δομή του ναού, αρχαίο tepidarium-, το βλέμμα τραβά μια κατασκευή από μπρούτζο και μάρμαρο που ξεχωρίζει ανάμεσα στα πολύχρωμα γεωμετρικά μάρμαρα που καλύπτουν το δάπεδο. Πρόκειται για την περίφημη Meridiana ή Μεσημβρινή γραμμή του Κλήμη, από τον Πάπα Κλήμη ΙΑ΄, ο οποίος το 1702 ανέθεσε στον αστρονόμο, μαθηματικό και φιλόσοφο Francesco Bianchini την κατασκευή ενός ηλιακού ρολογιού που θα επέτρεπε τον ακριβή υπολογισμό του Πάσχα -και βέβαια θα έδινε συμβολική υπόσταση στην επικράτηση του χριστιανικού ημερολογίου έναντι του παγανιστικού. Ο επιστήμονας, αντλώντας έμπνευση από το αντίστοιχο έργο του σπουδαίου αστρονόμου Giovanni Domenico Cassini στη Μπολόνια και αξιοποιώντας τη χάραξη της μεσημβρινής γραμμής σε συνδυασμό με το ειδικά διαμορφωμένο άνοιγμα που επιτρέπει τη διέλευση του ηλιακού φωτός, άφησε παρακαταθήκη ένα ηλιακό ρολόι μήκους 45 μ.
Η μακριά χάλκινη γραμμή, που αποτελεί ένθεση σε λευκό μάρμαρο, πλαισιώνεται από επίσης μαρμάρινες, αξιοθαύμαστες παραστάσεις: στα δεξιά, τα ζώδια των αστερισμών του καλοκαιριού και του φθινοπώρου και στ’ αριστερά, αυτά των αστερισμών της άνοιξης και του χειμώνα. Και στα δύο άκρα βρίσκονται τα ζώδια του Καρκίνου και του Αιγόκερου που συμπίπτουν με τα ηλιοστάσια. Η εικόνα του ήλιου, που διαπερνά το κέντρο του οικοσήμου του Κλήμη ΙΑ΄, διατρέχει όλο τον χρόνο, ξεκινώντας από τον Καρκίνο κατά το Θερινό Ηλιοστάσιο και φτάνοντας στον Αιγόκερω κατά το Χειμερινό Ηλιοστάσιο, ολοκληρώνοντας μια εντυπωσιακή παράσταση που παντρεύει την πνευματικότητα και την πίστη με την επιστήμη.
Κι όπως συμβαίνει στις εκκλησίες της ιταλικής πρωτεύουσας, δεν λείπουν και από την Santa Maria degli Angeli e dei Martiri τα εκθαμβωτικά παρεκκλήσια. Στην Cappella di San Bruno μάλιστα, δεσπόζει ένα από τα σημαντικότερα εκκλησιαστικά όργανα μπαρόκ ρυθμού της Ρώμης, έργο του τεχνίτη Bartolomeo Formentelli από τη Βερόνα και δώρο του Δήμου της Ρώμης προς τη βασιλική. Σύντομα πρόκειται να διατίθενται οργανωμένες ωριαίες ξεναγήσεις που θα επικεντρώνονται στην κατασκευή του μνημειώδους οργάνου και θα συνοδεύονται από τις μελωδίες του, ενώ ένα άλλο, εξαιρετικά ενδιαφέρον είδος ξενάγησης θα γίνεται κατόπιν προκράτησης απογευματινές ώρες, κεκλεισμένων των θυρών, και θα περιλαμβάνει το Παρεκκλήσι των Καρθεσιανών μοναχών με τις υπέροχες νωπογραφίες. Προς το παρόν, οι επισκέπτες που επιθυμούν να εντρυφήσουν στην τόσο ξεχωριστή, πολυδιάστατη ιστορία της Santa Maria, δεν έχουν παρά να κλείσουν θέση για τις δίωρες πρωινές ξεναγήσεις -συνήθως κάθε Σάββατο- που σύντομα θα περιλαμβάνουν τη σκάλα του Διοκλητιανού και τη μαγευτική θέα του ρωμαϊκού ορίζοντα από τη στέγη της βασιλικής.
Διαβάστε ακόμα:
3 ιστορικά ξενοδοχεία με μοναδική ατμόσφαιρα στο κέντρο της Ρώμης
5 wine bars στη Ρώμη ιδανικά για τα χειμωνιάτικα βράδια
Οι γαστρονομικοί παράδεισοι της Ρώμης -7 κορυφαία ντελικατέσεν
