Μα κύριε Severs, πού πήγαν όλοι έτσι ξαφνικά; Ο κύριος του σπιτιού άφησε την εφημερίδα του στη μέση, το τσάι στο πορσελάνινο φλιτζάνι κρυώνει, δίπλα του μισοφαγωμένα scones και στην καρέκλα βρίσκεται κρεμασμένη η περούκα του. Έχει ξεχάσει και τα γυαλιά του, ενώ η σύζυγός του άφησε τα μαργαριταρένια σκουλαρίκια της πάνω στο μπουντουάρ της. Άραγε θυμάται ότι τα ακούμπησε πλάι στα δαντελένια γάντια της; Περίεργο, το τζάκι καίει, τα κεριά που φωτίζουν είναι αναμμένα, αλλά όλοι μοιάζουν να έχουν φύγει βιαστικά. Μήπως να ακούσουμε προσεκτικότερα τους ψιθύρους πίσω από τις βαριές, βελούδινες κουρτίνες ή να περιμένουμε υπομονετικά μέχρι να μας σερβίρουν οι υπηρέτες από τους ασημένιους δίσκους στα πορσελάνινα σερβίτσια;
Μοιάζει με μέρος θεατρικής παράστασης, κι όμως είναι μια πραγματική κατοικία, η οποία αποτελεί μια τέλεια μελετημένη ως την παραμικρή λεπτομέρεια σκηνογραφία, που αρχικά μας εκπλήσσει, στη συνέχεια μας ενθουσιάζει και εντέλει μας «τηλεμεταφέρει» τρεις αιώνες πριν, στο Λονδίνο του 1724. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Βγαίνοντας από τον κεντρικό σταθμό Liverpool St. στο Ανατολικό Λονδίνο, στο τοπίο κυριαρχούν οι ψηλές σιλουέτες των γυάλινων πύργων του City, ενώ, περπατώντας κατά μήκος της οδού Bishopsgate, βρισκόμαστε περιτριγυρισμένοι από μοντέρνα κτήρια γραφείων, πολλά από τα οποία έχουν κατασκευαστεί μόλις τα τελευταία δύο χρόνια. Και ενώ η περίφημη αγορά Spitalfields Market μας καλεί σαν Σειρήνα, με εκατοντάδες εμπορεύματα και δελεαστικές γεύσεις από όλο τον κόσμο, να γίνουμε ένα με το ζωηρό πλήθος, δύο βήματα παραπέρα η πλακόστρωτη οδός Folgate εκπλήσσει με την αίσθηση γαλήνης που αποπνέει, κάνοντας τον χρόνο να γυρίζει πίσω.
Βρισκόμαστε στην καρδιά της περιοχής East End, όπου γραφικοί δρόμοι όπως οι Commercial St., Fournier St. και Princelet St. μας δίνουν μια ζωηρή εικόνα του πώς ήταν η περιοχή τον 18ο αιώνα. Τα πανομοιότυπα γεωργιανά σπίτια, με τα κόκκινα τούβλα και τα μεγάλα λευκά παράθυρα, εντυπωσιακότερα και πιο άνετα από τις υπόλοιπες κατοικίες των γειτονικών δρόμων, κατοικήθηκαν από τους πιο πλούσιους εμπόρους μεταξιού που είχαν εγκατασταθεί στην περιοχή. Παρατηρώντας τα πιο λιτά σπίτια, διαπιστώνουμε ότι τα παράθυρα στους ψηλότερους ορόφους είναι ακόμη μεγαλύτερα, επιτρέποντας να μπαίνει άπλετο φως, καθώς εκεί δούλευαν οι εργάτες στους αργαλειούς. Πρόκειται για τους Ουγενότους πρόσφυγες, τους εργάτες και τους υφαντές του μεταξιού που ζούσαν και εργάζονταν στην περιοχή. Το κτήριο στο νούμερο 18 της Folgate, ωστόσο, ξεχωρίζει ιδιαίτερα από τα γειτονικά του, καθώς μια λάμπα αερίου μπροστά στη μαύρη εξώπορτα συνήθως τρεμοπαίζει, ενώ ανάμεσα στα κόκκινα παντζούρια, πίσω από τα παράθυρα του πρώτου ορόφου, ίσα που διακρίνουμε τις αχνές σιλουέτες κάποιων μορφών.
Πρόκειται για το Dennis Severs’ House, το Σπίτι του Ντένις Σέβερς, ένα κτήριο που ισορροπεί μεταξύ κατοικίας-μουσείου και μιας ανέλπιστα καθηλωτικής εμπειρίας. Για την υπογράφουσα αποτελεί ένα από τα πιο ασυνήθιστα, εκκεντρικά αλλά και αποκαλυπτικά ιστορικά μέρη του Λονδίνου. Είναι πραγματικά παράδοξο ότι από τη μια συνθέτει ένα γοητευτικό και ενδιαφέρον ιστορικό αφήγημα, από την άλλη γεννήθηκε από την προβολή της φαντασίας ενός μόνο ανθρώπου. Ταυτόχρονα πολύ πραγματικό αλλά και σχεδόν εξ ολοκλήρου θεατρικό, δημιουργεί την αίσθηση ότι είναι ζωντανό αλλά και παγωμένο στον χρόνο. Και τελικά μια επίσκεψη εδώ είναι ένας μοναδικός τρόπος να έρθουμε σε επαφή με μια ξεχωριστή πλευρά της ιστορίας του Λονδίνου, να μεταμορφωθούμε από παρατηρητές και επισκέπτες σε κοινωνούς και συμμετέχοντες στην καθημερινότητα μιας οικογένειας όπως εκείνες που ζούσαν στο East End της Γεωργιανής εποχής.
Η ιστορία μιας περιοχής υπό διαρκή μεταμόρφωση
Στο πέρασμα του χρόνου, το Spitalfields έχει βιώσει μια σειρά αλλαγών και διακυμάνσεων, καθώς από ρωμαϊκό και σαξονικό νεκροταφείο αρχικά μετατράπηκε σε μεσαιωνικό μοναστικό θύλακα και στη συνέχεια σε μια πολυσύχναστη εμπορική συνοικία. Η ένδεια στην οποία περιήλθε κατά τη βικτωριανή περίοδο έφερε, σε έναν βαθμό, εγκατάλειψη, ενώ τις τελευταίες δεκαετίες η ανανέωση και η αναβίωση έχουν αναζωπυρώσει το ενδιαφέρον και την εμπορική κίνηση της περιοχής. Οι άνθρωποι, συχνά πρόσφυγες, από όλο τον κόσμο που αναζητούσαν στο Spitalfields καταφύγιο, έβρισκαν εδώ έναν τόπο ελευθερίας: Προτεστάντες Ουγενότοι του 16ου και 17ου αιώνα, Ιρλανδοί, ο εβραϊκός πληθυσμός της Ανατολικής Ευρώπης στα τέλη του 19ου αιώνα και Μπαγκλαντεσιανοί τις δεκαετίες του 1960 και του 1970.
Οι πρώτοι, οι Ουγενότοι πρόσφυγες, έφτασαν εδώ κυρίως από τη Γαλλία, όπου διώκονταν για την πίστη τους. Μαζί τους έφεραν μοναδικές δεξιότητες, όπως η ωρολογοποιία, η αργυροχοΐα και κυρίως η ύφανση του μεταξιού, καταφέρνοντας έτσι να ορθοποδήσουν και να δημιουργήσουν ακμάζουσες κοινότητες. Καθώς όμως ο πληθυσμός του East End αυξανόταν στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα, το μεγαλύτερο μέρος του Spitalfields μετατράπηκε σε μια πυκνοκατοικημένη παραγκούπολη. Στη μεταπολεμική περίοδο, μεγάλο μέρος της περιοχής παρέμενε εγκαταλελειμμένο, με μόνο την αγορά φρούτων και λαχανικών στο κέντρο της να παραμένει εν λειτουργία, ενώ η αρχιτεκτονική ταυτότητα του 18ου αιώνα αφέθηκε στην τύχη της.
Ο Οργανισμός Spitalfields Historic Buildings Trust και η μοναδική περίπτωση του Dennis Severs
Το 1977, μια ομάδα ιστορικών και αρχιτεκτόνων, μεταξύ άλλων, συντάχθηκαν, αγωνιζόμενοι για τη διατήρηση της κληρονομιάς του Spitalfields. Ίδρυσαν το Spitalfields Historic Buildings Trust, έναν φιλανθρωπικό οργανισμό προστασίας των ιστορικών κτηρίων της περιοχής, που, μέσω ενημερωτικών εκστρατειών, αγορών, απαλλοτριώσεων, ακόμη και καταλήψεων, κατάφερε να διασώσει ολόκληρες γειτονιές από τις μπουλντόζες και την κατεδάφιση. Πολλά από τα εγκαταλελειμμένα κτήρια που αποκτούσε το Ίδρυμα, το οποίο συνεχίζει τη δράση του, φρόντιζε να τα πουλήσει σε ανθρώπους που ενδιαφέρονταν να τα διατηρήσουν αυτούσια. Ένα από αυτά, το νο 18 της Folgate, απέκτησε το 1979 ο οραματιστής Dennis Severs.
Γεννημένος στη Νότια Καλιφόρνια το 1948, ο Ντένις Σέβερς μετακόμισε στο Λονδίνο το 1967, πέντε μόλις μέρες μετά την αποφοίτησή του. Έχοντας μεγαλώσει με ασπρόμαυρες απεικονίσεις μυθιστορημάτων του Κάρολου Ντίκενς και νιώθοντας έλξη για τη βρετανική ιστορία και τη ρομαντική ατμόσφαιρα του παρελθόντος, χαρακτήρισε την πρώτη του επαφή με το Λονδίνο «έρωτα με την πρώτη ματιά». Την περίοδο μάλιστα που ζούσε στο Δυτικό Λονδίνο, διοργάνωνε περιηγήσεις στο Kensington με την ανοιχτή, ιππήλατη άμαξά του, ντυμένος με καπέλο και φράκο. Όταν αγόρασε το σπίτι της Folgate St., προχώρησε άμεσα στην ανακαίνισή του και ήταν τότε που γεννήθηκε η ιδέα να το μετατρέψει εν μέρει σε κάψουλα χρόνου, εν μέρει σε θεατρικό σκηνικό, που έμελλε να γίνει όνειρο ζωής για εκείνον.
Με ένα κερί, ένα στρώμα κι ένα δοχείο νυκτός, κοιμόταν σε καθένα από τα 10 δωμάτια του σπιτιού, ώστε να μπορέσει να αισθανθεί την ιστορία και την ψυχή κάθε χώρου. Κι έτσι, δημιούργησε στη φαντασία του τους Jervis, μια οικογένεια Ουγενότων υφαντών μεταξιού, η οποία υποτίθεται πως ζούσε εκεί μαζί του. Για πολλά χρόνια, εκείνος και ο κεραμίστας φίλος του Simon Pellet, που μετακόμισε μαζί του, συνέλεγαν με επιμέλεια και αφοσίωση αντίκες της γεωργιανής και βικτωριανής εποχής, τις οποίες τοποθετούσαν με τον πιο αληθοφανή τρόπο στο σπίτι. Περισσότερο μάλιστα από την ιστορική ακρίβεια για την καθημερινότητα της εποχής, ο Severs στόχευε στη δημιουργία μιας ατμοσφαιρικής, καθηλωτικής εμπειρίας, ενός «still-life drama», το οποίο απολάμβαναν επί σχεδόν 20 χρόνια οι επισκέπτες και οι συμμετέχοντες στις ξεναγήσεις που διοργάνωνε τακτικά. Καθώς ο Dennis και ο Simon ήταν μεταξύ των πρώτων που διαγνώστηκαν με HIV στο Λονδίνο και, υπό τον φόβο ότι το δημιούργημά του δεν θα επιβίωνε χωρίς αυτόν, ο Severs, έχοντας χάσει και τον σύντροφό του το 1993, πούλησε το σπίτι πριν τον θάνατό του το 1999 στο Spitalfields Historic Buildings Trust, το οποίο το διαχειρίζεται ως τις μέρες μας.
Ένα αφήγημα που διαπερνά τον χρόνο
Το να προσπαθήσεις να αποτυπώσεις σε κείμενο την αίσθηση που σου αφήνει η επίσκεψη στο σπίτι-εμπειρία, στη «διάσημη μηχανή του χρόνου», όπως ο ίδιος ο Severs είχε χαρακτηρίσει το πόνημά του, είναι πραγματικά δύσκολο. Η έκπληξη που νιώθεις ο ίδιος και που παρατηρείς στα πρόσωπα των υπόλοιπων επισκεπτών, κάθε φορά που την προσοχή τραβά μια ακόμη από τις ατέλειωτες, πέρα για πέρα αληθινές λεπτομέρειες, είναι απερίγραπτη. Καθώς κάθε δωμάτιο αποτελεί ένα διαφορετικό κεφάλαιο στην ιστορία της περιοχής και της φανταστικής οικογένειας, έχεις την αίσθηση ότι εισχωρείς σε έναν τρισδιάστατο πίνακα ζωγραφικής, στον οποίο, εκτός από τις εικόνες, ζωντανεύουν οι ήχοι και οι μυρωδιές της εποχής.
Ξαφνικά βρίσκεσαι να αναζητάς τα μέλη της οικογένειας που μόλις έχουν βγει από το δωμάτιο. Τα τζάκια είναι αναμμένα, τα κεριά τρεμοπαίζουν φωτίζοντας σαλόνια κι ιδιωτικά διαμερίσματα, τα ξύλινα πατώματα τρίζουν σε κάθε βήμα. Σχεδόν σε κάθε τραπεζάκι, ένα φλιτζάνι τσάι και δίπλα του scones αλειμμένα με βούτυρο και μαρμελάδα, έτοιμα να φαγωθούν. Κάποια είναι όντως μισοφαγωμένα, όπως και το αυγό στην αυγουλιέρα παραδίπλα, αλλά και το αχλάδι πλάι στη γεμάτη ολόφρεσκα φρούτα φρουτιέρα. Και οι άτακτα ριγμένοι ξηροί καρποί; Μισοκαθαρισμένοι, δίπλα στην καράφα και τα ποτήρια με το κόκκινο κρασί; Μήπως τα άφησε εκεί αυτός που ακούγεται να ψιθυρίζει πίσω από την πόρτα; Η φαντασία μπλέκεται με την πραγματικότητα σε τέτοιο βαθμό, που σχεδόν πιστεύεις ότι εσύ είσαι η φιγούρα από το μέλλον που επισκέπτεται φίλους στο παρελθόν.
Δεν είναι μόνο η πιστότητα του χώρου, η προσπάθεια που καταβάλλεται ώστε όλα να εκτυλίσσονται σε παρόντα χρόνο -τρόφιμα, αφεψήματα, μυρωδιές, είναι όλα αληθινά και φρέσκα- που σε αφήνει άφωνο. Εντυπωσιακή, όσο και συγκινητική, είναι και η έντονη αντίθεση του αυξανόμενου πλούτου που αποφέρει το εμπόριο μεταξιού στους Jervis με την ένδεια των υπηρετών. Το πρώτο στοιχείο αποτυπώνεται στο ισόγειο, στον πρώτο και στον δεύτερο όροφο: στα έπιπλα μαρκετερί, στους πίνακες ζωγραφικής, στα χαλιά και στα μπροκάρ κλινοσκεπάσματα, στα δαντελένια γάντια και στις πέρλες της οικοδέσποινας, στα πορσελάνινα σερβίτσια και στα κρυστάλλινα ποτήρια, στα ασημένια κηροπήγια και στα κινέζικα βάζα που κοσμούν ένα από τα τζάκια -τόσο εξωτικά για την εποχή, όσο τα φρέσκα σταφύλια και τα ρόδια στις πιατέλες σε κάθε χώρο.
Το σκηνικό αλλάζει εντελώς στον τελευταίο όροφο: στη μπουγάδα που κρέμεται από το ταβάνι, τα ρούχα είναι λεπτά και γκρίζα. Τα σεντόνια, όπως και τα έπιπλα, είναι φθαρμένα. Κάποια σημεία της οροφής φαίνονται να καταρρέουν. Κουζίνα και υπνοδωμάτιο βρίσκονται στον ίδιο στριμωγμένο χώρο, ενώ το λιτό ράφι στολίζεται από μια μπορντούρα φτιαγμένη από εφημερίδα. Στο δε τζάκι, όπου ετοιμάζεται η σούπα για γεύμα, ούτε λόγος για κρέας. Κρεμμύδια και πατάτες θα είναι και σήμερα το γεύμα του υπηρετικού προσωπικού, που πριν ξεκινήσει τις δουλειές της ημέρας φαίνεται να διαβάζει στην εφημερίδα την είδηση ότι η νεαρή Βικτώρια μόλις έγινε βασίλισσα.
Τα είδη της επίσκεψης
Οι εκπλήξεις ξεκινούν πριν καν περάσεις το κατώφλι της γεωργιανής κατοικίας, ήδη από τη στιγμή που κάποιος ετοιμάζεται να κάνει ηλεκτρονική κράτηση για την επικείμενη επίσκεψή του. Μεταξύ της πιο ελεύθερης Relaxed Day Visit -Χαλαρή Ημερήσια Επίσκεψη- όπου επιτρέπονται οι χαμηλόφωνες συζητήσεις, της θεατρικής Dennis Severs’ Tour -Θεατρική Περιήγηση- όπου ένας ηθοποιός αναβιώνει σε επταμελή γκρουπ τον τρόπο που ο ίδιος ο Dennis Severs πραγματοποιούσε ξεναγήσεις στο σπίτι του, και της αποκλειστικής Behind the Scenes -Ιδιωτικής Περιήγησης- που, έναντι 750£, σας μυεί στα μυστικά του σπιτιού, προτείνουμε την εμβυθιστική εμπειρία Silent Visit -Σιωπηλή Επίσκεψη- που είτε στη διάρκεια της ημέρας είτε το βράδυ πραγματοποιείται υπό το φως των κεριών και σε απόλυτη σιωπή, αφού η απαγόρευση των συνομιλιών βοηθά να βιώσεις εντονότερα τους ήχους, τις μυρωδιές και τη μοναδική ατμόσφαιρα της κατοικίας, αποβάλλοντας κάθε δυσπιστία.
Στο τέλος της επίσκεψης, η συναισθηματική εμπειρία του χώρου, που δεν μοιάζει με κανένα συμβατικό μουσείο, δικαιώνει την εμφατική επιμονή και την άκρατη φαντασία ενός ρομαντικού λάτρη της ιστορίας, όπως υπήρξε ο Severs, αλλά και τα λόγια του επιδραστικού Βρετανού ζωγράφου David Hockney, ότι πρόκειται για «μια από τις πέντε μεγαλύτερες εμπειρίες στον κόσμο».
Διαβάστε ακόμα:
5 ξενοδοχεία με εξαιρετικό design από το Λονδίνο μέχρι το Μαρόκο
7 ξεχωριστές προτάσεις για απολαυστικό πρωινό στο Λονδίνο
5 γοητευτικά βιβλιοπωλεία στο Λονδίνο με εξαιρετικές ταξιδιωτικές συλλογές
