Ο Κώστας Νίτας σταματάει απότομα, σκύβει και σηκώνει τα φύλλα με τα δάχτυλα. Κάτω από ένα στρώμα υγρών φύλλων βελανιδιάς, ένα κίτρινο καπέλο προβάλλει σαν μικρός ήλιος. «Γκαΐτσα», λέει χαμογελώντας. Κανθαρέλλα, στη γλώσσα των βιβλίων. Στη γλώσσα του Πωγωνίου, απλά γκαΐτσα, ό,τι πιο ειλικρινές βγάζει αυτό το δάσος.
Είμαστε λίγο έξω από τη Βήσσανη, στο δρυοδάσος που απλώνεται βόρεια του χωριού. Πρωί μέσα στον χειμώνα, ο αέρας μυρίζει χώμα και βρεγμένο ξύλο. Το μονοπάτι χάνεται κάτω από τις βελανιδιές, δέντρα τεράστια, κάποια αιωνόβια.
Ο Κώστας περπατάει εδώ από παιδί. Γεννήθηκε στη Βήσσανη, μεγάλωσε παίζοντας ανάμεσα σε αυτές τις ρίζες. Τα μανιτάρια ήρθαν αργότερα. «Σε πιάνει μια τρέλα», εξηγεί. «Αρχίζεις να βλέπεις το δάσος αλλιώς. Δεν κοιτάς πια τα δέντρα. Κοιτάς τι κρύβεται στη βάση τους, στους κορμούς τους».
Η ορεινή Βήσσανη ήταν κάποτε κεφαλοχώρι, εμπορικό και πνευματικό κέντρο ολόκληρης της Ηπείρου κατά τον 18ο και 19ο αιώνα. Αρχοντικά πέτρινα, σοκάκια στρωμένα με πλάκα, βιβλιοθήκη από το 1899 με πέντε χιλιάδες τόμους, σπάνιες εκδόσεις, ιστορικά έγγραφα, ένας πνευματικός φάρος όλης της περιοχής βόρεια των Ιωαννίνων. Δέκα εκκλησίες κοσμούν το χωριό, η Ευαγγελίστρια χτισμένη το 1630, η Μονή Άβελ με τοιχογραφίες Χιοναδιτών ζωγράφων. Πέτρα παντού, γκρίζα και στιβαρή, σαν να αρνείται να παλιώσει.
Σήμερα οι μόνιμοι κάτοικοι μετριούνται στα δάχτυλα. Το χωριό όμως αντιστέκεται μέσα από τα πανηγύρια του Δεκαπενταύγουστου, τους χορούς στην πλατεία, το πολυφωνικό τραγούδι που ακόμα ακούγεται στις αυλές και προσελκύει ερευνητές από όλο τον κόσμο. Ο Κώστας είναι ένας από τους ανθρώπους που κρατούν ζωντανή τη σχέση με τον τόπο. Ξέρει αυτό το δάσος, ξέρει τι κρύβει και δεν μπορεί να μείνει μακριά του.
Περπατάμε εδώ και μία ώρα. Τα βήματα βουλιάζουν σε ένα «χαλί» από σάπια φύλλα και κλαδιά. Είναι το υπόστρωμα που τρέφει ολόκληρο τον υπόγειο κόσμο των μυκήτων. Ο Κώστας μιλάει για εποχές. Εξηγεί πώς η καρποφορία εξαρτάται από τον συνδυασμό θερμοκρασίας και υγρασίας. Το φθινόπωρο είναι η μεγάλη εποχή, αλλά η άνοιξη κρύβει τις δικές της εκπλήξεις: μορχέλες από τον Φεβρουάριο σε χαμηλά υψόμετρα, σταδιακά όλο και πιο ψηλά. Βασιλομανίταρα στα δάση οξιάς, αμανίτες καισαρικοί το καλοκαίρι, μοιάζουν με αυγό όταν είναι νεαρά, με γεύση φουντουκιού, τα «ζαρκαδίσια» όπως τα λένε εδώ. Και μετά υπάρχει η άλλη πλευρά.
Ο αμανίτης, το πιο θανατηφόρο μανιτάρι στον κόσμο, φυτρώνει σε αυτά τα ίδια δάση. Μοιάζει αθώο. Και κανένα μαγείρεμα δεν εξουδετερώνει τις τοξίνες του. Ο Κώστας γίνεται σοβαρός όταν φτάνουμε σε αυτό το σημείο. «Αν δεν γνωρίζεις ένα μανιτάρι με απόλυτη βεβαιότητα, δεν το αγγίζεις. Ούτε με το παραμικρό ίχνος αμφιβολίας». Δεν εμπιστεύεται τις εφαρμογές αναγνώρισης. Προτιμάει τα βιβλία, εξειδικευμένους οδηγούς με φωτογραφίες, περιγραφές, χρωματικές αποκλίσεις που μια κάμερα κινητού αδυνατεί να αποτυπώσει. Η γνώση, λέει, χτίζεται αργά.
Μανιταρόπιτα στο τέλος του μονοπατιού
Επιστρέφουμε στο χωριό με μια σακούλα γκαΐτσες και μερικά βασιλομανίταρα. Στο Πωγώνι, τα μανιτάρια μπαίνουν σε πίτες με πράσα και πιπεριές Φλωρίνης, τηγανίζονται με βούτυρο βουνού, ψήνονται στη σχάρα. Η μανιταρόπιτα, με χειροποίητο φύλλο και τοπικά τυριά, έχει μια γεμάτη, αυθεντική γεύση που δεν χρειάζεται εξηγήσεις. Λίγο πιο κάτω, η λίμνη Ζαραβίνα φέγγει μέσα από τα δέντρα. Τριάντα μέτρα βάθος, τροφοδοσία από υπολίμνιες πηγές, βίδρες στις όχθες, έντεκα είδη ψαριών στα καθαρά νερά της. Ένα τοπίο που αλλάζει από εποχή σε εποχή. Ομίχλη και σιωπή τον χειμώνα, ζωηρό πράσινο και ζωή την άνοιξη. Κομμάτι του δικτύου Natura 2000, η Ζαραβίνα θυμίζει πόσο εύθραυστο είναι αυτό που βλέπεις τριγύρω.
Ο Κώστας Νίτας είναι ένας άνθρωπος που γνωρίζει καλά τον τόπο του, που διαβάζει τα σημάδια του εδάφους όπως άλλοι διαβάζουν εφημερίδα. Στη Βήσσανη, αυτή η γνώση είναι ο λόγος που το δάσος εξακολουθεί να τροφοδοτεί και να παραμένει σύμμαχος.
Διαβάστε ακόμα:
Αποστολή στο Πωγώνι: Απολαμβάνοντας τα αληθινά χρώματα της Φύσης σε έναν ανέγγιχτο τόπο
Το video του Travel.gr από την αποστολή του στο Πωγώνι, έναν τόπο ανόθευτης ομορφιάς
