Το Χαλκί τον χειμώνα δείχνει μια άλλη πλευρά της Νάξου. Μακριά από τον θερινό τουριστικό θόρυβο, το ιστορικό χωριό της Τραγαίας ησυχάζει. Οι νεοκλασικοί πύργοι, τα στενά που μυρίζουν κιτρόφυλλα και η ηρεμία του χωριού αφήνουν χώρο για ιστορίες που αλλιώς θα χάνονταν. Ένα τέτοιο χειμωνιάτικο απόγευμα συναντάμε τον Πέτρο Αναματερό στο «Μίτος», το εστιατόριο-πιτσαρία που στεγάζεται σε ένα πέτρινο κτήριο, στον πεζόδρομο, στην καρδιά του οικισμού.
Η πρώτη εντύπωση παραπλανά. Περιμένεις έναν εστιάτορα και συναντάς κάποιον που μοιάζει περισσότερο με αρχειονόμο της βιομηχανικής ιστορίας του νησιού. Ανάμεσα στα τραπέζια, τα ράφια είναι γεμάτα βιβλία για τη Νάξο: όχι τουριστικούς οδηγούς, αλλά μελέτες για τη γεωλογία του νησιού, τη λαογραφία, τη βυζαντινή αρχιτεκτονική και τις παραγωγικές του δραστηριότητες. Αντικείμενα που κουβαλούν ιστορίες του τόπου βρίσκονται διάσπαρτα στον χώρο. «Όλα αυτά έχουν μια κοινή βάση», εξηγεί στο Travel.gr, με έναν ενθουσιασμό που δύσκολα κρύβεται. «Τη σύνδεση με το νησί, με αυτό που ήταν και δεν είναι πια ορατό». Ο Πέτρος κατάγεται κατά το ήμισυ από την Απείρανθο και κατά το άλλο από την Αιτωλοακαρνανία. Ήρθε στη Νάξο πριν από χρόνια, ασχολήθηκε με την εστίαση και άνοιξε το «Μίτος». Το όνομα παραπέμπει στο μυθικό νήμα της Αριάδνης, εδώ όμως οδηγεί σε έναν διαφορετικό «λαβύρινθο». «Η εστίαση ήταν μια επιλογή», λέει. «Η μεγάλη μου αγάπη, όμως, είναι η έρευνα, η ιστορία, τα αντικείμενα που κουβαλούν τις δικές τους ιστορίες».
Αυτή η αγάπη έχει βρει και πρακτική διέξοδο. Ο Πέτρος είναι ενεργό μέλος της Ομάδας ΒΙ.Δ.Α. (Βιομηχανικά Δελτία Απογραφής), που ασχολείται με την καταγραφή της βιομηχανικής κληρονομιάς της Ελλάδας. Στο λάπτοπ του, ένας ψηφιακός χάρτης της Νάξου είναι γεμάτος σημειώσεις: κτήρια προς καταγραφή, παλιά εργοστάσια που περιμένουν να αποτυπωθούν. «Γνωρίζω σχεδόν κάθε σημείο του νησιού», λέει χωρίς ίχνος επίδειξης. «Και κάθε φορά προκύπτει κάτι ακόμη που αξίζει να διασωθεί». Το σημαντικότερο έργο του αφορά τη σμύριδα, το σκληρό ορυκτό που εξορύσσεται αποκλειστικά στη Νάξο και που για περισσότερο από έναν αιώνα καθόρισε τη ζωή του νησιού. Ο Πέτρος έχει χαρτογραφήσει τον εναέριο σιδηρόδρομο που κατασκευάστηκε την περίοδο 1926-1929 για τη μεταφορά της σμύριδας από τα ορεινά προς το λιμάνι της Μουτσούνας, έχει εντοπίσει τις θέσεις των πυλώνων και έχει συγκεντρώσει μαρτυρίες για τους σμυριδεργάτες. Για την εξέγερση του 1919, αλλά και για τους εκατοντάδες ανθρώπους που πέθαναν από την πείνα στα χρόνια της Κατοχής μέσα στα ορυχεία. «Δεν είναι μόνο τεχνική ιστορία», λέει. Είναι ζωές ανθρώπων που χάθηκαν μέσα στα βουνά».
Οι έρευνές του εκτείνονται σε όλο το φάσμα της ναξιακής παραγωγής. Έχει τεκμηριώσει το εργοστάσιο σαπωνοποιίας «Η Αφροδίτη» των αδελφών Λιανόπουλου, το προβιομηχανικό βυρσοδεψείο των αδελφών Τσακωνιάτη στον Κυνίδαρο, αλλά και το ελαιοτριβείο του Ιωάννη Βασαλάκη στο Χαλκί, που τη δεκαετία του 1920 πέρασε από την παραδοσιακή στη μηχανοκίνητη λειτουργία. Κάθε καταγραφή προσθέτει ένα ακόμη κομμάτι στο παζλ μιας Νάξου που σπάνια εμφανίζεται στα τουριστικά φυλλάδια. Μιας Νάξου εργατικής, παραγωγικής, βαθιά συνδεδεμένης με τη βιομηχανική της ιστορία.
Μαύρη πίτσα και ναξιακή γη
Ο Πέτρος Αναματερός, όμως, δεν περιορίζεται στον ρόλο του ερευνητή. Το «Μίτος» λειτουργεί ως ένας ζωντανός τόπος όπου η γαστρονομία συναντά την ιστορία. Η κουζίνα του κινείται στη μεσογειακή παράδοση, με ιταλικές αναφορές και σταθερή προσήλωση στην εντοπιότητα. Η μαύρη πίτσα, με ζύμη από μελάνι σουπιάς, συνδέει συμβολικά τα βουνά της Τραγαίας με το Αιγαίο. Τα φρέσκα ζυμαρικά παρασκευάζονται με προσοχή, ενώ οι σαλάτες αναδεικνύουν τα προϊόντα της εύφορης κοιλάδας και τα Π.Ο.Π. τυριά της Νάξου: τη γραβιέρα, το πικάντικο Αρσενικό, την ξινομυζήθρα.
«Το φαγητό είναι κι αυτό μνήμη», λέει, την ώρα που σερβίρει μια σαλάτα με ντόπια λαχανικά. «Όταν δουλεύεις με τα προϊόντα της γης, όταν σέβεσαι την εποχικότητα, μπαίνεις στην ίδια παραγωγική λογική που συναντώ και στην έρευνά μου». Την ίδια σκέψη ακολουθούν και οι επιλογές στα ποτά: ελληνικές craft μπίρες, κίτρο από τα φύλλα της κιτριάς, παράδοση βαθιά δεμένη με το Χαλκί, και σπιτική λεμονάδα από λεμόνια της περιοχής.
Καθώς τo απόγευμα προχωρά στην αυλή του «Μίτος», ο Πέτρος μιλά για τα επόμενα σημεία στον χάρτη του που περιμένουν να τα δει από κοντά, για βιβλία που θέλει να διαβάσει, για μαρτυρίες που πρέπει να προλάβει να καταγράψει. Υπάρχει μια έντονη αίσθηση χρόνου που περνά, η ανάγκη να σωθεί ό,τι ακόμη σώζεται. «Κάθε χρόνο χάνονται κτήρια, ξεχνιούνται ιστορίες», λέει. «Είναι ευθύνη μας να μη χαθούν μαζί τους».
Το «Μίτος» λειτουργεί τελικά όπως ακριβώς υποδηλώνει το όνομά του. Σαν ένα νήμα που ξετυλίγεται και οδηγεί τον επισκέπτη στην καρδιά της ιστορίας του νησιού. Ο Πέτρος Αναματερός είναι ο οδηγός σε αυτό το ταξίδι, ένας σύγχρονος «φύλακας» της ιστορίας που κρατά ανοιχτή την πόρτα μεταξύ παρελθόντος και παρόντος.
Διαβάστε ακόμα:
Πύργοι και πυργομονάστηρα στη Νάξο – Ένα σεργιάνι στο Δουκάτο του Αιγαίου Πελάγους
Η ανεξερεύνητη βόρεια Νάξος: Οι κορυφαίες εμπειρίες
