Μίλητος, Μυούς, Πριήνη, Έφεσος, Κολοφών, Λέβεδος, Τέως, Κλαζομενές, Φώκαια, Ερυθρές, Χίος, Σάμος. Κοινό στοιχείο μεταξύ των δύο νησιών μας, η ελληνική ταυτότητα – αντίστοιχα η τουρκική για τις δέκα παραπάνω πόλεις. Τι κοινό έχουν όμως όλοι οι τόποι αυτοί μεταξύ τους; Την ιστορική πορεία και συγκεκριμένα την ιδιότητα των μελών της Ιωνικής Δωδεκάπολης, μιας ένωσης πόλεων-κρατών που αναδείχθηκε σε σπουδαίο πνευματικό κέντρο της αρχαιότητας και της οποίας την αξιοθαύμαστη πολιτιστική κληρονομιά εντοπίζει κανείς σε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα διαδρομή που διατρέχει τα μικρασιατικά παράλια από τη Σμύρνη ως τη Φώκαια.
Εκεί, όπου πόλεις-σύμβολα του αρχαίου ελληνικού κόσμου, συνυπάρχουν σήμερα με γαλήνιους κόλπους, καταπράσινους λόφους και κοσμοπολίτικα θέρετρα που αναδεικνύουν τη σύγχρονη έννοια της φιλοξενίας. Είναι ένας τόπος όπου ο πολιτισμός δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν, αλλά διαπερνά το τοπίο, τη θάλασσα και την εμπειρία του ταξιδιώτη, προσφέροντας ένα σπάνιο μείγμα ιστορικής βαρύτητας και ανεπιτήδευτης μεσογειακής χάρης. Ανακαλύπτοντας τα ίχνη της Ιωνικής Δωδεκάπολης, ακολουθώντας την Ιωνική Διαδρομή, μας αποκαλύφθηκε μια εντυπωσιακή πολιτιστική συνέχεια. Επισκεφθήκαμε θεαματικούς αρχαιολογικούς χώρους που δεν στέκουν απλώς ως μνημεία του παρελθόντος, αλλά αποτελούν ζωντανές μαρτυρίες μιας εποχής που ενθάρρυνε την ορθολογική σκέψη, την επιστήμη, τη φιλοσοφία, την αρχιτεκτονική και το θέατρο. Περπατώντας ανάμεσα σε ναούς και αγορές, νιώσαμε τα όρια του μύθου και της πραγματικότητας να συγχέονται, είδαμε το φως να αντανακλάται πάνω σε περίτεχνα σκαλισμένα αρχαία μάρμαρα, αφουγκραστήκαμε ιστορίες χιλιάδων ετών κι αντιληφθήκαμε πως σ’ αυτή τη γη του πρώτου ελληνικού αποικισμού, διαμορφώθηκαν ιδέες που εξακολουθούν να επηρεάζουν τον σύγχρονο κόσμο.
Η Τέως και ο μεγαλύτερος Ναός του Βάκχου
Στην επαρχία της Σμύρνης και νότια της γραφικής πόλης Σιγατζίκ, τα απομεινάρια του θαυμαστού ναού του Διονύσου παίζουν κρυφτό με τα δέντρα ενός αρχαίου ελαιώνα. Βρισκόμαστε στην αρχαία πόλη Τέω, σημαντικό λιμάνι που ίδρυσαν οι Μινύες του Ορχομενού και στο οποίο αποίκισαν Ίωνες και Βοιωτοί, πόλη ονομαστή για το κρασί της, τα ορυχεία του γκρίζου μαρμάρου και τα εργαστήρια κεραμικής – εδώ φτιάχτηκε το περίφημο κύπελλο του Νέστορος-, γενέτειρα του επικού ποιητή Αντίμαχου του Τήϊου, του σπουδαίου λυρικού ποιητή Ανακρέοντα και τόπος όπου μεγάλωσε ο φιλόσοφος Επίκουρος. Αυτό που απομένει σήμερα από την αρχαία πόλη που άκμασε κατά τη «Χρυσή Ιωνική Εποχή» και εγκαταλείφθηκε από τους κατοίκους της με την περσική κατάληψη της Μικράς Ασίας, είναι ένα εντυπωσιακό αρχαιολογικό πάρκο.
Δεσπόζει ο ναός του Διονύσου, ο μεγαλύτερος αφιερωμένος στο θεό του κρασιού, του τρύγου, του γλεντιού και της γονιμότητας ναός, σε όλο τον αρχαίο κόσμο. Για τις θεαματικές του διαστάσεις μας δίνουν μια εικόνα οι εν μέρει αναστυλωμένοι, ιωνικού ρυθμού κίονες – έντεκα στις μεγαλύτερες και έξι στις μικρότερες πλευρές του, ενώ για τις τέσσερις στοές που τον περιέβαλαν και τον πρόναο, χρειάζεται να επιστρατεύσει κανείς τη φαντασία του. Κατηφορίζοντας ανάμεσα σε υπεραιωνόβια ελαιόδεντρα με κορμούς αληθινά γλυπτά της φύσης και βαρυφορτωμένες μανταρινιές, φτάνουμε στο αρχαίο θέατρο, κατασκευή του 2ου αιώνα π.Χ., στο ρωμαϊκό ωδείο που, όπως και το βουλευτήριο, αποτελούν τα πιο καλοδιατηρημένα κτήρια της αρχαίας πόλης, ενώ ελάχιστα απομένουν από την ακρόπολη του 8ου αιώνα π.Χ. Με τις αναστηλωτικές εργασίες να συνεχίζονται και την ομορφιά της φύσης να περιβάλει εκατοντάδες τμήματα των αρχαίων κατασκευών, την αίσθηση γαλήνης και θαυμασμού έρχονται να συμπληρώσουν τα λεγόμενα του Θαλή του Μιλήσιου, που γύρω στο 600 π.Χ. πρότεινε να γίνει η Τέως πολιτική έδρα της ισχυρής ένωσης των ιωνικών πόλεων, αναγνωρίζοντας τη στρατηγική της θέση στο μέσο της έκτασης όπου απλώνονταν η Ιωνική Δωδεκάπολη.
Η Πριήνη και οι εκτενείς ανασκαφές
Σε απόσταση 65χλμ. από το Αϊδίνι, τα ερείπια της ιωνικής πόλης της Πριήνης, αμφιθεατρικά χτισμένα στις πλαγιές του όρους Μυκάλη τον 4ο αι. π.Χ., καθηλώνουν καταρχήν με τη συναρπαστική πανοραμική θέα στην πεδιάδα του ποταμού Μαιάνδρου, που διαγράφοντας τις χαρακτηριστικές του καμπύλες εκβάλλει στο Αιγαίο. Πολύ σύντομα γίνεται αντιληπτό ότι η Πριήνη δεν αποτελεί μόνο έναν αρχαιολογικό χώρο εν μέσω ενός τοπίου εντυπωσιακής ομορφιάς, αλλά και ένα ακόμη ζωντανό μάθημα ιστορίας και ιδανικής πολεοδομίας. Κλιμακωτά χτισμένη από μάρμαρο σε τέσσερα επίπεδα, διατρεχόταν από απότομους ανηφορικούς δρόμους, σαν αυτόν που οδηγεί ανάμεσα σε ογκώδη ερείπια στο τρίτο άνδηρο με τον θεαματικό Ναό της Αθηνάς.
Συγκρινόμενη συχνά με την Πομπηία – αποκαλείται μάλιστα «Πομπηία της Ανατολίας», θεωρούμενη ένα από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα σχεδόν ακέραια διατηρημένης αρχαίας ελληνιστικής πόλης και όντας μία από τις εκτενέστερα μελετημένες, αποτελούσε ιδανικό ως προς τη ρυμοτομία του οικιστικό σύνολο, με δημόσια και ιδιωτικά κτήρια: στο χαμηλότερο επίπεδο βρισκόταν το στάδιο και το κάτω γυμνάσιο, ενώ ένα άνδηρο παραπάνω συναντάμε την αγορά με τις δωρικές στοές και τον ναό του Δία. Λίγο ψηλότερα, στο τρίτο επίπεδο, βρίσκονταν το άνω γυμνάσιο και το θέατρο των 8.000 θέσεων, τυπικό δείγμα της ελληνιστικής περιόδου και τόσο καλοδιατηρημένο που διακρίνονται ακόμη και οι θέσεις των επισήμων. Είναι όμως το μεγαλοπρεπές ιερό της Αθηνάς Πολιάδος που κόβει την ανάσα με τις πέντε ιωνικές κολώνες που ορθώνονται στη σκιά της απότομης πλαγιάς, οριοθετώντας τη μία πλευρά του ναού που χτίστηκε γύρω στο 335 π.Χ. με οικονομική υποστήριξη του Μεγάλου Αλεξάνδρου, στον οποίο εξάλλου ήταν αφιερωμένος αρχικά. Το πλήθος και ο όγκος των ερειπίων που απλώνονται στα πόδια τους φτάνοντας ως το πευκοδάσος, επίσης εντυπωσιάζουν, όπως και το γεγονός ότι η σπουδαία Πριήνη αναπτυσσόταν ακόμη ψηλότερα, με τους ναούς της Δήμητρας και της Περσεφόνης και την κυριολεκτικά γαντζωμένη στο βράχο, ακρόπολη.
Τα Δίδυμα κι ένας από τους λαμπρότερους ναούς του αρχαίου κόσμου
Φτάνοντας στα Δίδυμα, το σημερινό Didim, αντιλαμβάνεσαι πως ένας αρχαιολογικός χώρος μπορεί να αποπνέει θεατρική μεγαλοπρέπεια. Με όνομα που αποτελεί αναφορά στα αδέλφια Απόλλωνα και Άρτεμη, υπήρξαν ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά κέντρα της αρχαιότητας και έδρα του Μαντείου του Απόλλωνα, το οποίο με τη σειρά του αποτελούσε για αιώνες σημείο αναφοράς για βασιλείς, προσκυνητές και ταξιδιώτες, ένας τόπος όπου η ανθρώπινη φιλοδοξία συναντούσε το θείο και όπου η δύναμη και η λάμψη της Ιωνικής Δωδεκάπολης αποτυπώθηκαν στο αστραφτερό μάρμαρο. Σε φήμη το ξεπερνούσε μόνο το Μαντείο των Δελφών, αλλά στον επιβλητικό Ναό του Απόλλωνα, ένα από τα μεγαλύτερα και πιο φιλόδοξα ιερά του αρχαίου κόσμου, ο Στράβωνας απέδωσε μια αξιοζήλευτη πρωτιά, χαρακτηρίζοντάς τον «λαμπρότερο ναό του αρχαίου κόσμου». Ο δε Ηρόδοτος, αναφέρει ότι το 600 π.Χ. ζήτησαν χρησμό από το ιερό, τόσο ο βασιλιάς Κροίσος όσο και ο Φαραώ Νεχώ Β.
Στην πραγματικότητα, ο εκπληκτικός δίπτερος Ναός του Απόλλωνα ήταν ο δεύτερος μεγαλύτερος στον αρχαίο κόσμο με 122 κίονες, μόλις πέντε λιγότερους από τον Ναό της Αρτέμιδος στην Έφεσο. Παρότι περιβάλλεται από ερείπια, η κλίμακα του ναού παραμένει καθηλωτική, και η εμπειρία γεμάτη δέος ήδη από την είσοδο στο χώρο όπου μας υποδέχονται δύο μορφές της τρομερής Μέδουσας, που από τη ζωοφόρο του ναού επέβλεπαν και προστάτευαν τον ιερό χώρο. Δεκατρία σκαλοπάτια σχηματίζουν ένα βάθρο, οδηγώντας στους πανύψηλους, ογκώδεις κίονες με τα περίτεχνα σκαλίσματα στις βάσεις τους, δύο μόνο απ΄ τους οποίους στέκουν ακέραιοι. Όλοι ωστόσο περιβάλλουν σαν μαρμάρινοι φρουροί τις σκεπαστές ράμπες προς τον εσωτερικό πυρήνα του ναού, τον σηκό, όπου ο χρησμός δινόταν αφού ο ιερέας έπινε από την ιερή πηγή. Εδώ, περισσότερο ίσως από οποιοδήποτε άλλο σημείο του συγκροτήματος, μπορεί κανείς να νιώσει τη δύναμη, το μυστήριο και την πνευματικότητα που αποπνέει ο χώρος.
Η Μίλητος με την 3.500 ετών ιστορία
Από τα Δίδυμα, η μήκους 17 χλμ. Ιερά Οδός, οδηγούσε τους προσκυνητές στη Μίλητο, συνδέοντας το μαντείο του Απόλλωνα με μία από τις πιο επιφανείς πόλεις του αρχαίου κόσμου. Η διαδρομή αυτή δεν ένωνε απλώς δύο ιερά σημεία, αλλά συμβόλιζε τη μετάβαση από τη θεϊκή έμπνευση στη λογική σκέψη. Ενώ στα Δίδυμα οι χρησμοί ερμήνευαν τα μελλούμενα, στη Μίλητο γεννήθηκε η φιλοσοφία και η ελεύθερη αναζήτηση της γνώσης. Όντας μία από τις λαμπρότερες πόλεις της Ιωνίας, η Μίλητος αποτέλεσε ένα αληθινό σταυροδρόμι ιδεών, εμπορίου και επιστήμης, αποκαλούμενη «Πόλη των φιλοσόφων» ως γενέτειρα φωτισμένων στοχαστών όπως ο Θαλής, ο Αναξίμανδρος και ο Αναξιμένης, που έδωσαν στη Δύση τα πρώτα εργαλεία ορθολογικής σκέψης. Κοσμοπολίτικη και ανοιχτή, προσέλκυε ανθρώπους, ιδέες και αγαθά από όλο τον τότε γνωστό κόσμο και με παρελθόν που εκτείνεται σε περισσότερα από 3.500 χρόνια, συγκαταλέγεται πλέον στις πιο καθοριστικές πόλεις της ανθρώπινης ιστορίας.
Σήμερα, τα εκτεταμένα ερείπια της αρχαίας Μιλήτου απλώνονται γαλήνια στο τοπίο, πέρα από τη θάλασσα που κάποτε της χάρισε δύναμη και πλούτο. Πρώτη – και αξέχαστη- εικόνα για τον επισκέπτη, το μεγαλοπρεπές θέατρο του 4ου αι.πΧ. με τις 15.000 λαξευμένες θέσεις, που τροποποιήθηκε από τους Ρωμαίους και προσέφερε εξαιρετική θέα στη θάλασσα, μαρτυρά την πολιτιστική ακμή της Μιλήτου και αποτελεί το καλύτερα διατηρημένο μέρος της. Τα υπόλοιπα μνημεία, η εκτεταμένη αγορά, τα ρωμαϊκά λουτρά, ο ναός του Ερμή, προσφέρουν μια σχεδόν απτή εικόνα της πολεοδομικής διάταξης της πόλης, που ο Ιππόδαμος σχεδίασε με βάση τη λογική και την αρμονία και της οποίας η αρχιτεκτονική αντανακλά ακόμη τη δύναμη των ιδεών που γεννήθηκαν εδώ.
Η Έφεσος του αρχιτεκτονικού μεγαλείου
Εμπειρία ζωής είναι η επίσκεψη σε μια από τις πιο ξακουστές αρχαίες πόλεις και Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO, και πώς θα μπορούσε να είναι διαφορετικά για τον τόπο όπου είχε χτιστεί ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου, αλλά και μία από τις σπουδαιότερες βιβλιοθήκες του. Το οικονομικό κέντρο της Μικράς Ασίας κατά τον 8ο αι. π.Χ., η στρατηγικής θέσης Έφεσος, δεν είναι απλώς μία από τις πιο εντυπωσιακές αρχαίες πόλεις του κόσμου – είναι ένα ζωντανό χρονικό πολιτισμών που εκτείνεται από τη Νεολιθική εποχή έως τα ύστερα ρωμαϊκά χρόνια. Σε απόσταση 19χλμ. από το Κουσάντασι, ένας αρχαιολογικός χώρος μνημειώδους έκτασης με εκπληκτικά ίχνη του δημόσιου και ιδιωτικού βίου – η επιβλητική.
Βιβλιοθήκη του Κέλσου στολισμένη με αγάλματα, το τεράστιο θέατρο των 30.000 θέσεων, ο ναός του Αδριανού, οι υπέροχες κρήνες της πόλης και του Τραϊανού, η πλατεία Δομητιανού, το Ωδείο, το Πρυτάνειο, η οδός Κουρητών που διέτρεχε το κέντρο της πόλης, ακόμη και οι εξελιγμένων υποδομών ρωμαϊκές κατοικίες με τα καλοδιατηρημένα μωσαϊκά – αποκαλύπτουν τον πλούτο και το υψηλό μορφωτικό επίπεδο μιας πόλης που υπήρξε πρωτεύουσα της ρωμαϊκής Μικράς Ασίας.
Η σημασία της Εφέσου, ωστόσο, ξεπερνά τη ρωμαϊκή της λάμψη. Εδώ βρισκόταν ο ναός της Εφέσιας Αρτέμιδος, ένα από τα Επτά Θαύματα του Αρχαίου Κόσμου, που εντυπωσίασε ακόμη και τον Μέγα Αλέξανδρο και από τον οποίο δυστυχώς δεν σώζεται σχεδόν τίποτα. Παράλληλα, η πόλη κατέχει ξεχωριστή θέση στη χριστιανική παράδοση, ως μία από τις Επτά Εκκλησίες της Αποκάλυψης και όπως πιστεύεται ως τόπος της τελευταίας κατοικίας της Παναγίας. Μοναδική εμπειρία, η επίσκεψη μια καλοκαιρινή βραδιά στο πλαίσιο του προγράμματος «Night Museums», όταν η μεγαλοπρεπής Έφεσος μαγνητίζει ακόμη περισσότερο και τα φωτισμένα μνημεία της αποκτούν μια φαντασμαγορική διάσταση.
Διαβάστε ακόμα:
Ταξίδι στην Καππαδοκία: Σεληνιακό τοπίο, «νεραϊδοκαμινάδες» και υπόγειες πόλεις
Κωνσταντινούπολη: Ένα μικρό ελληνικό καφέ στην καρδιά του Πέρα
Κινστέρνες: Οι υπόγειες δεξαμενές-παλάτια της Κωνσταντινούπολης
