Λίγα χιλιόμετρα έξω από το Βαθύ, την πρωτεύουσα της Σάμου, δύο ορεινά χωριά στις πλαγιές του Καρβούνη μοιάζουν να αποτυπώνουν με τον πιο έντονο τρόπο τον χαρακτήρα του βόρειου Αιγαίου. Οι Βουρλιώτες και οι Μανωλάτες δεσπόζουν επιβλητικά, σχεδόν αυστηρά θα έλεγε κανείς, στο ανάγλυφο της Σάμου, συνθέτοντας ένα ζωντανό μωσαϊκό ιστορίας, περιβάλλοντος και παράδοσης.
Ξεκινώντας από το Βαθύ, ο δρόμος που συνδέει την πρωτεύουσα της Σάμου με το Καρλόβασι κατευθύνεται δυτικά, κατά μήκος των βόρειων ακτών του νησιού, περνώντας από σημεία όπου η θέα ανοίγεται πανοραμικά στο Αιγαίο. Ένα ατελείωτο αιγαιοπελαγίτικο μπλε, με φόντο τα μικρασιατικά παράλια, συναντά τις βραχώδεις ακτές της βόρειας Σάμου, σχηματίζοντας ένα φυσικό σκηνικό που αποδίδεται καλύτερα με εικόνες παρά με λέξεις. Εδώ βλέπει κανείς ένα Αιγαίο διαφορετικό. Ένα Αιγαίο λιγότερο λαμπερό από εκείνο των Κυκλάδων, αλλά πιο αινιγματικό και υπόγεια μελαγχολικό.
Μέσα από ένα τοπίο με πυκνή βλάστηση, σε μικρή απόσταση από τη θάλασσα, παίρνουμε τον δρόμο για το χωριό Βουρλιώτες. Με όνομα που παραπέμπει κατευθείαν στον ομώνυμο οικισμό των Βουρλών από τη γειτονική χερσόνησο της Ερυθραίας, οι Βουρλιώτες εκτιμάται ότι ιδρύθηκαν κάπου στον 17ο αιώνα. Λίγο μετά την πληθυσμιακή αποψίλωση της Σάμου τον 16ο αιώνα, όταν το νησί έπαψε σε μεγάλο βαθμό να κατοικείται, οικογένειες από τα Βουρλά μεταφέρθηκαν στο νησί, ώστε να το εποικίσουν εκ νέου, καθώς έως τότε παρέμενε σε μεγάλο βαθμό ακατοίκητο.
Λόγω του φόβου των πειρατών και της ελονοσίας που θέριζε τότε τον πληθυσμό, η δημιουργία ενός χωριού στις ακτές ήταν μάλλον κακή ιδέα, οπότε οι οικογένειες που κατέφθαναν συνεχώς στο νησί αναζητούσαν απόμερες και ασφαλείς τοποθεσίες, μακριά από τα απειλητικά βλέμματα των πειρατών. Κάπως έτσι κατέληξαν στα τριακόσια μέτρα υψόμετρο, ιδρύοντας έναν οικισμό με φόντο τη θάλασσα, μέσα σ’ ένα καταπράσινο δάσος, όπου η υλοτομία αποτέλεσε για αιώνες τη βασική ασχολία των κατοίκων. Φτάνοντας στους Βουρλιώτες, έχει κανείς την αίσθηση πως βρίσκεται σ’ ένα χωριό που συνδυάζει στοιχεία της ηπειρωτικής Ελλάδας με τον χαρακτήρα του Αιγαίου. Γέρικα πλατάνια με χοντρούς κορμούς, δίπλα σε απόκρημνα κατηφορικά ρέματα, με φόντο το ατελείωτο μπλε της θάλασσας, δημιουργούν την εικόνα ενός Αιγαίου που δεν θυμίζει σε τίποτα όσα ξέρουμε.
Σκούρα ξύλινα παντζούρια σε κάθε χρώμα και σφραγισμένα σπίτια, παραδομένα στη φθορά του χρόνου, γεμίζουν τα μικρά πέτρινα καλντερίμια του χωριού. Σε αντίθεση με τα χωριά των Κυκλάδων, εδώ η ησυχία, ακόμα και κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, είναι αισθητή. Περπατώντας ευθεία στο κεντρικό καλντερίμι, γρήγορα φτάνει κανείς στη μικρή πλατεία του χωριού. Πετρόκτιστη, με αρκετά κλειστά σπίτια γύρω γύρω, η πλατεία των Βουρλιωτών είναι μια από τις πιο συμπαγείς πλατείες ελληνικού χωριού που θα δείτε ποτέ. Εδώ, κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, το κεντρικό καφενείο συγκεντρώνει τους επισκέπτες του χωριού για ελληνικό καφέ και πορτοκαλόπιτα, ενώ δύο βήματα παραδίπλα, τα λιγοστά καλλιτεχνικά σουβενιράδικα γεμίζουν τις βιτρίνες τους με ευφάνταστα αναμνηστικά σε κάθε χρώμα και υλικό, για τους επισκέπτες που προτιμούν κάτι διαφορετικό, εναλλακτικό και πρωτότυπο.
Τα σοκάκια του χωριού είναι λιγοστά και αναπτύσσονται γύρω από την πλατεία. Αν και ο βόρειος μαχαλάς του χωριού εξακολουθεί να κατοικείται μέχρι σήμερα από λιγοστούς κατοίκους, τα νότια σοκάκια φαίνονται να έχουν παραδοθεί στην εγκατάλειψη, η οποία σε πολλές γωνιές του βόρειου Αιγαίου είναι ιδιαίτερα έντονη. Εδώ, η βόλτα δεν κρατά και πολύ, αφήνει, ωστόσο, ένα πολύ ισχυρό αποτύπωμα που θυμίζει κάτι μεταξύ Αιγαίου και Ανατολής. Σε κοντινή απόσταση από τους Βουρλιώτες βρίσκονται και οι Μανωλάτες. Αν και η μικρή απόσταση του χωριού από τη θάλασσα ξεγελά (το χωριό απέχει μόλις 4 χιλιόμετρα από τη θάλασσα), οι Μανωλάτες είναι ένα από τα πιο ορεινά χωριά της Σάμου, οριακά μια ανάσα από τις κορυφές του όρους Καρβούνη.
Η διαδρομή προς το ορεινό χωριό δεν θυμίζει νησί, ενώ ο απαιτητικός δρόμος δυσκολεύει ακόμα και έμπειρους οδηγούς. Πυκνά δάση, κοφτές στροφές και αιωνόβια πλατάνια πλάι στο Κακόρεμα δημιουργούν ένα φυσικό σκηνικό που θυμίζει περισσότερο τοπία της Ηπείρου παρά την ενδοχώρα ενός ελληνικού νησιού. Αραιά και που, κατά τη διάρκεια της διαδρομής, συναντά κανείς ρυάκια με νερό που χύνονται στον δρόμο μέχρι να συνεχίσουν την πορεία τους προς τη θάλασσα, ενώ πολλές ταμπέλες οδηγούν σε περιπατητικά μονοπάτια βαθιά μέσα στο δάσος. Φτάνοντας τελικά στο χωριό μετά από μια δαιδαλώδη διαδρομή, η θέα προς τον κόλπο της Εφέσου κόβει πραγματικά την ανάσα. Θάλασσα, ορίζοντας και μικρασιατικά παράλια γίνονται ένα, χαρίζοντας ένα απίστευτο θέαμα που σε κάθε ηλιοβασίλεμα, χειμωνιάτικο ή καλοκαιρινό, απλά μαγεύει.
Οι Μανωλάτες οφείλουν την ονομασία τους στην οικογένεια Μανωλά, που φαίνεται ότι ήταν από τις πρώτες που κατοίκησαν το χωριό από τα τέλη του 18ου αιώνα, ενώ εξίσου ενδιαφέρον είναι πως άλλοι γειτονικοί οικισμοί, που «έσβησαν» από τον χάρτη, έφεραν τις ονομασίες των ιδρυτικών οικογενειών τους. Έτσι δεν είναι περίεργο να έχει ακούσει κανείς οικισμούς, όπως τους Γεωργάτες, τους Αγγελήδες ή τους Μαργαρίτες, οι οποίοι σήμερα δεν υπάρχουν. Στα μέσα του 19ου αιώνα, η Σάμος ήταν αυτόνομη Ηγεμονία, όπου οι Μανωλάτες μαζί με τους οικισμούς Άγιος Κωνσταντίνος, Σταυρινίδες, Άμπελος, Βαλεοντάδες και Μαργαρίτες αποτελούσαν την κοινότητα «Έξι Γειτονιές». Μετά το 1912 και την ένωση της Σάμου με την Ελλάδα, το χωριό έγινε ανεξάρτητη κοινότητα, ενώ σήμερα ο μόνιμος πληθυσμός του χωριού δεν ξεπερνά τους 100 κατοίκους, οι οποίοι, παρά την απομόνωση και τους δύσβατους δρόμους, εξακολουθούν να μένουν στο χωριό.
Η βόλτα στο χωριό είναι σύντομη και ενδιαφέρουσα. Ένα κυκλικό καλντερίμι οδηγεί γρήγορα στη μικρή, σχεδόν κρυμμένη από τα βλέμματα, πλατεία του χωριού, ακριβώς δίπλα στην εκκλησία. Τα λιγοστά καλντερίμια με τα περιποιημένα σπίτια και τα χρωματιστά ξύλινα παντζούρια δημιουργούν το σκηνικό ενός μικρού χωριού που γίνεται ακόμα πιο παραδοσιακό, με τις άγριες πλαγιές του Καρβούνη, γεμάτες πυκνή βλάστηση, να ξεχωρίζουν στο βάθος.
Φεύγοντας από το χωριό, καταπράσινοι κλιμακωτοί αμπελώνες γεμίζουν τις εύφορες πλαγιές του βουνού λίγο έξω από το χωριό. Αποτελώντας κομμάτι μιας άγνωστης οινικής διαδρομής στη νησιωτική Ελλάδα, τα εύφορα ορεινά εδάφη της περιοχής παράγουν γνωστές ποικιλίες κρασιού, προϊόν για το οποίο η Σάμος φημίζεται διεθνώς. Από τους Μανωλάτες μέχρι τους κοντινούς Σταυρινίδες, ορεινά αμπέλια στην καρδιά του δάσους δέχονται τον ψυχρό αέρα του βουνού μαζί με την αλμυρή αύρα της θάλασσας, αποκαλύπτοντας ένα άγνωστο πρόσωπο της Σάμου. Ένα πρόσωπο απροσδόκητα ορεινό, ανόθευτο και αυθεντικό.
Διαβάστε ακόμα:
Σάμος: Ένα νησί γεμάτο εναλλαγές και εκπλήξεις
Σάμος & Οίνος: Μια ξενάγηση σε έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες του Σαμιώτικου πολιτισμού
Δυτική Σάμος: Μεγάλες παραλίες, πυκνά δάση και η τέχνη της ξυλοναυπηγικής
