Το Νίτης, που έχει βραβευτεί ακόμα και από τον Κωστή Στεφανόπουλο όταν ήταν πρόεδρος της Δημοκρατίας, από την ίδρυσή του ανήκει στην ίδια, ομώνυμη οικογένεια, σήμερα, στην τέταρτη γενιά της.
Μερικά από τα ωραιότερα γλυκά της ζωής μου τα έχω δοκιμάσει σε ζαχαροπλαστεία με παλιακή διακόσμηση γιατί απλά δεν έχουν ανάγκη από ανανέωση στο interior design για να προσελκύσουν πελάτες. Έχουν γίνει γνωστά από στόμα σε στόμα για τα προϊόντα τους, που κρατούν σταθερή την ποιότητά τους μέσα στα χρόνια. Αυτή είναι η περίπτωση του Νίτη στο Λαύριο: πίσω από την αυθεντικά ρετρό πρόσοψή του θα βρούμε γλυκίσματα που εδώ και 151 χρόνια κερδίζουν ακόμα και τους πιο απαιτητικούς πελάτες -και το πιο γλυκό κομμάτι της ιστορίας της πόλης.
Το 1864 αποτέλεσε καθοριστική χρονιά για την περιοχή. Τότε, ο Ιταλός επιχειρηματίας Ιωάννης Βαπτιστής Σερπιέρης (Giovanni Battista Serpieri) ίδρυσε την Hilarion Roux et Cie για να αναβιώσει τα αρχαία μεταλλεία. Η ιταλο-γαλλική εταιρεία μπορεί να άλλαξε ονομασίες και μετόχους μέσα στις δεκαετίες που ακολούθησαν, αλλά προσέλκυσε εργάτες και υψηλόβαθμα στελέχη από όλο τον κόσμο και μετέτρεψε το Λαύριο σε βιομηχανική πόλη που υποδέχτηκε τεχνολογικές και άλλες καινοτομίες.
Ένα στέκι που εξίσωνε φύλα και τάξεις
Περίπου δέκα χρόνια αργότερα έφτασε στον αττικό Νότο και η οικογένεια Νίτη, με καταγωγή από τη Μάλτα -εξού και το επώνυμό της, που προέρχεται από το σχεδόν μυθικό τάγμα των Ναϊτών ιπποτών. Το 1875 ο Θεόφιλος Νίτης άνοιξε το «Γαλακτοπωλείον το Σούνιον», μετέπειτα ζαχαροπλαστείο Νίτης, που αξιοποίησε τα γαλακτοκομικά προϊόντα από τις γύρω αγροτικές περιοχές, όπως την Κερατέα.
Στα τραπεζοκαθίσματα που πρόσθεσε έξω άρχισαν να συγκεντρώνονται πελάτες από κάθε κοινωνική τάξη και διαφορετικές εθνικότητες για να απολαύσουν γαλακτομπούρεκο, ρυζόγαλο, γιαούρτι αλλά και τη θέα που είχε, τότε, το μαγαζί στο λιμάνι. Ακόμα και μια μικρή φεμινιστική επανάσταση συντελέστηκε εδώ, καθώς το «Γαλακτοπωλείον το Σούνιον» ήταν προορισμός και για γυναίκες, σε μια εποχή που, όπως έχει πει ο σημερινός ιδιοκτήτης του ζαχαροπλαστείου, και εκπρόσωπος της τέταρτης γενιάς της οικογένειας, Σταύρος Νίτης, σε παλαιότερη συνέντευξή του, «ήταν ταμπού μια γυναίκα να καθίσει σε ζαχαροπλαστείο».
Από τα προξενιά του Λαυρίου μέχρι τη Νέα Ζηλανδία
Οι εργολάβοι πήραν το όνομά τους, σύμφωνα με δημοσίευση σε εφημερίδα του 1902, από τις προξενήτρες που αναλάμβαναν το «έργο» να μεσολαβούν στα ταιριάσματα των ζευγαριών και πήγαιναν στα σπίτια των μελλόνυμφων με τα τοπικά αυτά αμυγδαλωτά, κάπως διαφορετικά από εκείνα, για παράδειγμα, των νησιών. Όταν μπήκαν στο μενού του ζαχαροπλαστείου έγιναν ανάρπαστοι στους Γάλλους εργαζόμενους στο Λαύριο, στους οποίους θύμιζαν ελαφρώς τα δικά τους μακαρόν, και σε όλους όσοι τους δοκίμαζαν.
Τελικά οι εργολάβοι εξελίχθηκαν σε σπεσιαλιτέ του ζαχαροπλαστείου και πόλο έλξης για πελάτες από όλο τον κόσμο. Σήμερα ο πρωταγωνιστής της μαξιμαλιστικής διακόσμησης του καταστήματος είναι, χωρίς αμφιβολία, το κολάζ των φωτογραφιών που καλύπτει περιμετρικά τους τοίχους πάνω και πίσω από τις βιτρίνες με τα γλυκίσματα, με ικανοποιημένους πελάτες που ποζάρουν κρατώντας εργολάβους σε κάθε γωνιά του κόσμου, από το Μεξικό μέχρι την Αυστραλία και από την Αίγυπτο μέχρι τη Μόσχα. «Οι εργολάβοι Νίτη σε όλο τον πλανήτη» λέει ο ιδιοκτήτης. «Έχουμε πελάτες από παντού, που αγαπούν τα προϊόντα μας. Και Έλληνες ομογενείς και ξένους. Έρχονται και ξαναέρχονται και ξαναέρχονται. Κι εμείς τα στέλνουμε παντού». Μέχρι τη Νέα Ζηλανδία έχουν φτάσει τα γλυκίσματά τους, προσθέτει.
Πιο χαμηλά, στα ράφια, διακρίνεται μια φωτογραφία από βράβευση του ζαχαροπλαστείου από τον τότε πρόεδρο της Δημοκρατίας, Κωστή Στεφανόπουλο. Από εκδήλωση «στο Εμπορικό Βιομηχανικό Επιμελητήριο Πειραιώς, όπου υπαγόμαστε. Είχαν βραβεύσει τις αρχαιότερες εν λειτουργία επιχειρήσεις».
Γιορτινές αναμνήσεις
Πρέπει να παραδεχτώ ότι πριν από την επίσκεψή μου στον Νίτη σνόμπαρα τους εργολάβους -τους είχα καταχωρήσει στη μνήμη μου ως ένα οικονομικό κέρασμα στις επισκέψεις των παιδικών μου χρόνων σε συγγενικά σπίτια. Όταν όμως τους ξαναδοκιμάζω εδώ, η σχέση μου αρχίζει ξανά από νέες βάσεις: ισορροπημένη γλυκύτητα, τέλεια αντίθεση ανάμεσα στο τραγανό εξωτερικό με το πλούσιο φιλέ αμυγδάλου και το μαστιχωτό εσωτερικό. Είναι σχεδόν εθιστικοί. Ένας πελάτης που μπαίνει εκείνη την ώρα στο κατάστημα, από τους δεκάδες που το επισκέπτονται στη διάρκεια της συνέντευξής μας, εκτός από τα τυλιχτά γλυκά που αγοράζει για δώρο ζητάει από τον ιδιοκτήτη να του βάλει και μερικούς εργολάβους σε ένα σακουλάκι, για να τους απολαύσει στον δρόμο.
«Κάνουμε επίσης πάστες σεράνο, ποντικάκια, πάστες αμυγδάλου, κλασικές τούρτες αμυγδάλου» μου λέει ο Σταύρος Νίτης. «Και σχεδόν όποια παραγγελία ζητήσει ο πελάτης». Δοκιμάζω και τη λεγόμενη αχιβάδα, με πραλίνα παλαιού τύπου: μια γέμιση που ξαφνιάζει ευχάριστα τον ουρανίσκο που μπορεί να έχει κουραστεί από τα έτοιμα μείγματα άλλων ζαχαροπλαστείων ενώ ταυτόχρονα, σαν άλλη Μαντλέν του Προυστ, πυροδοτεί αναμνήσεις από σπιτικές γιορτές του παρελθόντος.
Για τον ιδιοκτήτη τα πάντα στον χώρο κουβαλούν όμορφες μνήμες. Μεγαλώνοντας μέσα στο ζαχαροπλαστείο, δεν αμφέβαλλε ποτέ ότι μια μέρα θα το αναλάμβανε. «Ο κόσμος ερχόταν πάντα με αγάπη να ψωνίσει γλυκά», θυμάται. «Καθαρός και χαρούμενος, πριν από τις επισκέψεις του». Ανέκαθεν άλλωστε στην κουλτούρα μας τα γλυκά ήταν συνδεδεμένα με την Κυριακή, τη γιορτή και τη σχόλη. «Μεγάλοι άνθρωποι, ηλικιωμένοι, μου έχουν πει: “Πριν από τον πόλεμο μάς έφερνε ο παππούς μας με το τρένο κάθε Κυριακή και τρώγαμε εδώ πάστα, γλυκό του κουταλιού. Πολύ όμορφες ιστορίες».
Πράγματι, στο παρελθόν, από τα μέσα της δεκαετίας του 1880 μέχρι τη δεκαετία του ’60, το τρένο συνέδεε το Λαύριο με την Αθήνα. Η γραμμή του έφτανε μέχρι την Κηφισιά. Σήμερα τρένο δεν υπάρχει πια, αλλά στην πελατεία του Νίτη έχουν προστεθεί οι ολοένα και περισσότεροι τουρίστες της Αττικής και όσοι περνούν από το Λαύριο για να πάρουν το πλοίο για κάποιο νησί. Την ώρα της κουβέντας μας, αγοράζει γλυκά μια παρέα με προορισμό τη Ρόδο.
Η ζωή στο Λαύριο είναι όμορφη
Ο Νίτης δεν διαθέτει πλέον θέα στο λιμάνι -η ακτογραμμή έχει μεταφερθεί εκατοντάδες μέτρα μακριά. Ούτε τραπεζοκαθίσματα. Τα ένα-δυο που έχουν απομείνει συχνά καταλαμβάνονται από τις αδέσποτες γατούλες της περιοχής. «Οι μαγαζάτορες του Λαυρίου έχουν αγάπη για τα ζώα: προσέχουν τα αδέσποτα, τα περιθάλπουν. Σε όλα τα μαγαζιά θα δείτε μπολ για νερό και τροφή. Ευτυχώς, οι άνθρωποι στο Λαύριο είναι ευγενέστατοι».
Τα τελευταία χρόνια ο Σταύρος Νίτης κάνει διαλείμματα από τη δουλειά για να ακολουθήσει τις διαδρομές των εργολάβων του μέχρι την άλλη άκρη του κόσμου. Όταν του ζητάω όμως να ξεχωρίσει έναν προορισμό ανάμεσα στα ταξίδια του, απαντά χωρίς δεύτερη σκέψη το Λαύριο, «αγαπημένη πόλη, με πολύ καλούς ανθρώπους».
Όπως συμβαίνει συχνά σε μια μικρή επιχείρηση που φιλοξενεί το μεγαλύτερο μέρος της καθημερινότητας του ιδιοκτήτη της, σε κάθε γωνιά του ζαχαροπλαστείου υπάρχουν κομμάτια της ζωής του. Στα ράφια κάτω από το ταμείο απλώνεται μια συλλογή πετρωμάτων του Λαυρίου. Το πλάι του ψυγείου με τα γλυκά είναι γεμάτο με μαγνητάκια-σουβενίρ από όλο τον πλανήτη. Ενώ στην είσοδο σε υποδέχεται το δίκυκλο του Σταύρου Νίτη. «Σήμερα έκανα δέκα χιλιόμετρα με το ποδήλατο. Από τον Μάρτιο αρχίζω και τα μπάνια στη θάλασσα» λέει, ενώ σκέφτομαι ότι είναι ένας μπον βιβέρ με την ουσιαστική σημασία της λέξης: όχι του πολυτελούς λαϊφστάιλ, αλλά των μικρών, καθημερινών χαρών.
Δυστυχώς, αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει διάδοχος της επιχείρησης στον ορίζοντα. «Ευχαρίστως αν θελήσει κάποιος να συνεχίσει, αλλά οι νέοι δεν θέλουν να δουλεύουν επτά ημέρες την εβδομάδα, 12 ώρες την ημέρα». Tα λειτουργικά έξοδα είναι δυσβάστακτα -ακόμα και αν πρόκειται για ένα κατάστημα που όχι απλά φαίνεται να ευημερεί, αλλά που επιπλέον έχει αναδειχθεί, κατά κάποιον τρόπο, σε παγκόσμιο πρέσβη της ελληνικής ζαχαροπλαστικής. Φεύγοντας από τον Νίτη παίρνω μαζί μου ένα κουτί με γλυκίσματα, στολισμένο με μια παλιά, ασπρόμαυρη φωτογραφία του. Σκέφτομαι να το κρατήσω: ίσως μια μέρα να γίνει συλλεκτικό. Τουλάχιστον ελπίζω αυτό να μη συμβεί σύντομα.
Διαβάστε ακόμα:
Εκδρομή στο Λαύριο, έναν προορισμό τεσσάρων εποχών στην Αττική
Πεζοπορία στον Εθνικό Δρυμό Λαυρίου-Σουνίου: Ένα υπαίθριο μουσείο γεωλογίας και αρχαίας τεχνολογίας
Ανατολή και ηλιοβασίλεμα στο Σούνιο – Δυο από τις πιο απλές αλλά απίστευτα μαγικές εμπειρίες
