Παρατηρώντας τον τρόπο που αναφέρεται κάποιος στην Καβάλα, δεν είναι δύσκολο να διαπιστώσεις ότι κανείς δεν μιλά για αυτήν ουδέτερα ή αδιάφορα. Ένα χαμόγελο ξεπροβάλλει σαν κοινή αφετηρία κάθε περιγραφής για την πρωτεύουσα που θυμίζει κάτι από νησί αλλά δεν χάνει την ηπειρωτική της ταυτότητα, που ισορροπεί με χάρη ανάμεσα στο πλούσιο ιστορικά παρελθόν και στο ζωηρό παρόν, που αποπνέει το ίδιο αβίαστα παραθαλάσσια ανεμελιά και βορειοελλαδίτικη αρχοντιά. Κι αν όλοι μιλούν με θαυμασμό και μια δόση ενθουσιασμού για την πόλη-μπαλκόνι στο Αιγαίο, εκείνη αποδεικνύεται πολύ περισσότερα απ΄ όσα φαντάζεσαι. Κι εκεί ακριβώς κρύβεται μεγάλο μέρος της γοητείας της.
Μιας γοητείας που παρότι είναι εμφανής παντού γύρω σου -στα τείχη και τα πέτρινα ανηφορικά σοκάκια, στα ζωηρόχρωμα παραδοσιακά σπίτια της παλιάς πόλης και στις διπλές καμάρες του επιβλητικού Υδραγωγείου, στον τρόπο που το φως γλιστρά πάνω από τους τρούλους του Ιμαρέτ για να καταλήξει στη θάλασσα, στη σιωπή που απλώνεται ανάμεσα στους ερειπωμένους τοίχους των παλιών καπναποθηκών-, παραμένει ταυτόχρονα υπόγεια. Το να την αναζητήσεις πέρα από την προφανή, εντυπωσιακή εικόνα του φυσικού εξώστη πάνω στον οποίο απλώνεται η Καβάλα, δεν είναι δύσκολο. Σου αποκαλύπτεται κοιτάζοντας λίγο πιο προσεκτικά, εντοπίζοντας και αποκωδικοποιώντας τα πολιτιστικά αποτυπώματα μιας πόλης με βάθος και πολυδιάστατη προσωπικότητα.
Αρχαιολογικό Μουσείο Καβάλας -Το ιστορικό αποτύπωμα αιώνων
Περισσότερο από ένας χώρος παρουσίασης εντυπωσιακών ευρημάτων, το κτήριο και τα φωτεινά αίθρια του ιδιαίτερα σημαντικού για ολόκληρη τη Μακεδονία Αρχαιολογικού Μουσείου Καβάλας, παρουσιάζουν τα θεμέλια της ιστορικής διαστρωμάτωσης της πόλης. Από τον νεολιθικό οικισμό στη θέση Ντικιλί Τας ως τα ευρήματα που μας φέρνουν στην εποχή του αυτοκράτορα Οκταβιανού και τον δεύτερο ρωμαϊκό εποικισμό των Φιλίππων, ο επισκέπτης διατρέχει αιώνες ιστορικών μετασχηματισμών από την αρχαία Νεάπολη στη μετέπειτα Χριστούπολη που μετονομάστηκε σε Καβάλα. Επιτύμβιες στήλες, μελαμβαφή και ερυθρόμορφα αγγεία από τη νεκρόπολη της Αμφίπολης, χρυσά κτερίσματα, θησαυροί ασημένιων ρωμαϊκών νομισμάτων, πήλινα ειδώλια εξαιρετικής τέχνης και μαρμάρινες επιγραφές συνθέτουν ένα αφήγημα, που εστιάζει στη Νεάπολη του 6ου και 5ου αιώνα π.Χ., ενώ ταυτόχρονα επεκτείνεται στους σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους της ευρύτερης περιοχής.
Εξέχουσα θέση κατέχει η ενότητα που αφορά το Ιερό της θεάς Παρθένου, τον λατρευτικό περίπτερο ναό από θασαϊκό μάρμαρο, προς τιμήν της προστάτιδας της αρχαίας πόλης που υψωνόταν σε περίοπτη θέση πάνω από το λιμάνι της. Οι δύο πανύψηλοι ιωνικοί κίονες και τα αντίστοιχα ελικοειδή κιονόκρανά τους, που σώζονται από τον μεγαλοπρεπή ναό του 5ου αι. π.Χ., προκαλούν δέος καθώς ορθώνονται σε μια από τις κεντρικές αίθουσες, προσφέροντας στον επισκέπτη την πιο ζωηρή εντύπωση του μνημειακού χαρακτήρα του ναού. Η επίσκεψη ολοκληρώνεται με μια συμβολική, σχεδόν συγκινητική συνύπαρξη: τρεις επιτάφιες στήλες -μία μουσουλμανική του 18ου, μια ελληνική του τέλους του 19ου και μια Εβραϊκή του πρώτου μισού του 20ού αιώνα- παρουσιάζονται παράλληλα, ως υπενθύμιση της διαρκώς μεταβαλλόμενης πολυπολιτισμικής ταυτότητας της πόλης.
Μουσείο Καπνού Δήμου Καβάλας -Μια μοναδική διάσταση της οικονομικής και κοινωνικής ταυτότητας της πόλης
Αν οι ρίζες της Καβάλας χάνονται στα βάθη των αιώνων, η νεότερη φυσιογνωμία της είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το εμπόριο του καπνού, δραστηριότητα που της απέφερε τέτοια οικονομική άνθιση, ώστε στα τέλη του 19ου αιώνα να αναδειχθεί σε διεθνές εμπορικό σταυροδρόμι και να αποκαλείται έκτοτε η «Μέκκα του Καπνού». Αυτό το καθοριστικό κεφάλαιο της οικονομικής και κοινωνικής ταυτότητας της πόλης ξετυλίγεται σε ένα μοναδικό για τα ευρωπαϊκά δεδομένα μουσείο. Στο Μουσείο Καπνού Δήμου Καβάλας, χώρος και χρόνος μοιάζουν να διαστέλλονται για να χωρέσουν το πολυεπίπεδο αφήγημα της «χρυσής εποχής» του καπνού: από την παραδοσιακή καλλιέργεια και τη συλλογή των καπνόφυλλων με τη συνδρομή όλης της οικογένειας ως το βελόνιασμα και την κατανομή των φύλλων σε δεμάτια, και από τις καπναποθήκες -τα «καπνομάγαζα» όπως τις αποκαλούσαν οι ντόπιοι- όπου στεγάζονταν για λίγο το πολύτιμο προϊόν, μέχρι το λιμάνι όπου οι χαμάληδες φόρτωναν τα καπνοδέματα στα πλοία, με προορισμό την Αμερική, τον Καναδά, τα ρωσικά λιμάνια, την Ιαπωνία.
Σπάνιες φωτογραφίες, αυθεντικά εργαλεία και μηχανές, εξοπλισμός και αρχειακό υλικό, προσωπικά αντικείμενα καπνεργατών και καπνεμπόρων, σκιαγραφούν τα χρόνια της οικονομικής ευρωστίας που κατέστησαν την Καβάλα ακμάζον κέντρο επεξεργασίας και διακίνησης του καπνού. Παράλληλα, αναδεικνύεται η κοινωνική κινητικότητα, οι εργατικοί αγώνες, η εμφάνιση του συνδικαλισμού για πρώτη φορά στην Ελλάδα, η πολυπολιτισμική σύνθεση που χαρακτήρισε την πόλη. Κοινός παρονομαστής σε όλη την αφήγηση, η μυρωδιά του μπασμά, της ευγενούς ποικιλίας καπνού ανατολικού τύπου, που κρέμεται περασμένος σε σχοινιά, αντιπαραβάλλεται με φύλλα άλλων ποικιλιών, σχηματίζει δεμάτια με τα φύλλα προς την ίδια κατεύθυνση, διαποτίζει το χώρο κάνοντας το παρελθόν απτό. Και τον επισκέπτη, κοινωνό μιας από τις πιο λαμπρές σελίδες της ιστορίας της Καβάλας.
Οικία Μοχάμετ Άλι -Η αφετηρία μιας ιστορικής διαδρομής από την Καβάλα στην Αίγυπτο
Ανηφορίζοντας τα φιδωτά σοκάκια που κρύβονται ανάμεσα στα πολύχρωμα σπίτια της συνοικίας της Παναγίας, το βλέμμα στρέφεται συχνά πέρα από τα τείχη του φρουρίου, στο απέραντο γαλάζιο. Το ίδιο και το βλέμμα του Μοχάμετ Άλι, του οποίου ο έφιππος αδριάντας -δώρο των Ελλήνων της Αιγύπτου στην πόλη της Καβάλας- επιβλέπει την πλατεία που φέρει το όνομά του, καθώς στέκει μπροστά στο κονάκι του σε περίοπτη θέση στην Παλιά Πόλη. Η κατοικία της προσωπικότητας που έμελλε να συνδέσει την Καβάλα με τη Μεσόγειο, την Οθωμανική Αυτοκρατορία και την Αίγυπτο, δεν θεωρείται απλώς ένα από τα πιο εξαίρετα σωζόμενα δείγματα οθωμανικής αστικής αρχιτεκτονικής του 18ου αιώνα στην Ελλάδα. Αποτελεί πάνω από όλα το σημείο απ’ όπου ξεκίνησε μια διαδρομή που άλλαξε την ιστορία της Ανατολικής Μεσογείου, αφού εδώ έζησε ως την ηλικία των 30 ετών, ο γεννημένος στην Καβάλα Μοχάμετ Άλι: ο άνθρωπος που θα αναδεικνυόταν ιδρυτής της σύγχρονης Αιγύπτου, μεταμορφώνοντας ένα οθωμανικό βιλαέτι σε ημιαυτόνομο τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, με ευρωπαϊκό προσανατολισμό και ισχυρή διοικητική δομή.
Το ίδιο το κτίσμα, το μεγαλύτερο σπίτι της Καβάλας την εποχή που χτίστηκε (περ. 1770-80), προσφέρει μια ακριβή εικόνα αφενός της προνομιακής θέσης της οικογένειας -πηγάδι που εξασφάλιζε πόσιμο νερό, τζάκια σε κάθε δωμάτιο-, αφετέρου της ξεχωριστής διάταξης των χώρων ανδρών και γυναικών που με τη σειρά της καθρεφτίζει τα πρότυπα διαβίωσης της οθωμανικής κοινωνίας. Ο επισκέπτης παίρνει πρώτα μια εικόνα του σελαμλίκ, δηλαδή των ανδρικών δωματίων, των χώρων υποδοχής των επισκεπτών και των στάβλων, ενώ για τους ιδιωτικούς οικογενειακούς χώρους όπου διέμεναν οι γυναίκες και τα παιδιά, εισερχόμαστε στο χαρεμλίκ. Από το ισόγειο με την αθέατη κουζίνα ως τον πρώτο όροφο με το γαλήνιο χαμάμ, τα δωμάτια είναι διαμορφωμένα με σεβασμό στην εποχή που το κονάκι αποτελούσε μια ζωντανή οικογενειακή εστία, ενώ συχνά διακοσμούνται με αυθεντικά κειμήλια που βρέθηκαν στο Ιμαρέτ. Καθώς το βλέμμα χάνεται έξω από τα διαδοχικά παράθυρα, πέρα από τη γαλήνια αυλή με τον μικρό βοτανικό κήπο, γίνεσαι μέρος μιας ιστορίας που ξεκίνησε από μια φτωχική συνοικία κι απέκτησε διεθνείς προεκτάσεις. Που γεννήθηκε σε μια μικρή πόλη και ταξίδεψε πολύ μακρύτερα από ό,τι θα φανταζόταν κανείς.
Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού Καβάλας -Η μνήμη των αλησμόνητων πατρίδων
Αν η ιστορία της Καβάλας σημαδεύτηκε από πρόσωπα που επηρέασαν την πορεία ολόκληρης της Ανατολικής Μεσογείου, διαμορφώθηκε εξίσου -πιο σιωπηλά, αλλά ίσως βαθύτερα- από ανθρώπους που δεν μνημονεύονται με αγάλματα. Από οικογένειες που έφτασαν στην πόλη ξεριζωμένες μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και τις ανταλλαγές πληθυσμών, κουβαλώντας τα λίγα υπάρχοντα που χωρούσαν σε ένα μπαούλο, μαζί με την ταυτότητα και τις μνήμες τους. Περνώντας το κατώφλι του σπιτιού όπου στεγάζεται το Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού του Συλλόγου Μικρασιατών Καβάλας, η ιστορία αλλάζει τόνο. Στον ίδιο αυτό χώρο που κάποτε αναγκάζονταν να μοιράζονται ως κοινή στέγη επτά ολόκληρες οικογένειες σε αντίστοιχα δωμάτια, η μνήμη αποκτά υλική υπόσταση.
Η αφήγηση διαποτίζεται από την οδυνηρή εμπειρία, γίνεται μια συναισθηματικά φορτισμένη αναδρομή σε χαμένες πατρίδες, μια καταγραφή της δύναμης της προσαρμογής, της συνεισφοράς και της επιμονής, που συνέβαλαν καθοριστικά στη φυσιογνωμία της σύγχρονης Καβάλας. Το ζεύγος Έλενας και Μανώλη Ζαχαροπούλου, έφοροι και ψυχή του μουσείου, πρόσφυγες δεύτερης και τρίτης γενιάς, κατάφεραν να συγκεντρώσουν με μεράκι και αγάπη, πάνω από 1.300 αντικείμενα που είτε έφεραν μαζί τους οικογένειες διωγμένες από τις αλησμόνητες πατρίδες, είτε απέκτησαν στήνοντας τις νέες τους εστίες. Καθένα με το δικό του συναισθηματικό βάρος, ξεδιπλώνει τις πιο προσωπικές ιστορίες: από τις κεντημένες στο χέρι νυφικές παντόφλες του γαμπρού ως μια παιδική κούκλα, ακουμπισμένη δίπλα στην ασπρόμαυρη φωτογραφία ενός κοριτσιού που την κρατά αγκαλιά.
Από ασπρόρουχα ραμμένα από νεαρά κορίτσια στο Ορφανοτροφείο της Σύρου -που θα τα έπαιρναν μαζί τους στην Αμερική, στις οικογένειες που θα τα υιοθετούσαν-, ως την αληθινή κοτσίδα από τα μαλλιά μιας νεαρής προσφυγοπούλας, που έπρεπε να κουρευτεί κατά την υποχρεωτική καραντίνα στο λοιμοκαθαρτήριο. Από οικογενειακές φωτογραφίες και χειρόγραφα έγγραφα σε περίτεχνα εργόχειρα, κι από τα σκουλαρίκια της μητέρας της κ. Ζαχαροπούλου -δώρο της Τουρκάλας γειτόνισσας που τη μεγάλωσε πριν εκδιωχθεί από την Τραπεζούντα, ως το κρυμμένο σε μια εσοχή του σκαμμένου τοίχου ραδιόφωνο, χάρη στο οποίο επανενώθηκαν οικογένειες μέσω των αναζητήσεων του Ερυθρού Σταυρού. Τεκμήρια του πόνου του παρελθόντος και παντοτινοί φορείς μνήμης, εκφράζουν την παρακαταθήκη που ο Σύλλογος και το Μουσείο ευελπιστούν να αφήσουν στις επόμενες γενιές: τη σπουδαιότητα της μνήμης του παρελθόντος ως θεμέλιο του μέλλοντος ενός λαού.
Δημοτικό Ναυτικό Μουσείο Καβάλας -Η αέναη σχέση της πόλης με τη θάλασσα
Οι μνήμες του ξεριζωμού βαραίνουν, όταν όμως το βλέμμα στρέφεται στη θάλασσα, ο ορίζοντας ξεκαθαρίζει κι ακολουθώντας τη σύντομη παράκτια διαδρομή ως το Δημοτικό Ναυτικό Μουσείο Καβάλας, το μυαλό ξαναβρίσκει τη γαλήνη. Εδώ, βρισκόμαστε μπροστά στο στοιχείο που καθόρισε εξαρχής την ταυτότητα της πόλης, αφού η Καβάλα υπήρξε μία από τις παλαιότερες παράκτιες πόλεις της Βόρειας Ελλάδας. Η ίδια η θέση του μουσείου, που σχεδόν βρέχεται από το κύμα κι αναπνέει τον θαλασσινό αέρα, μας προϊδεάζει για μια ιστορία που δεν αφηγείται απώλειες και σύνορα, αλλά διαδρομές σε ανοιχτά πελάγη. Στο Δημοτικό Ναυτικό Μουσείο Καβάλας ο επισκέπτης διαπιστώνει ότι στην πόλη αυτή η θάλασσα δεν αποτέλεσε ποτέ απλά ένα γεωγραφικό στοιχείο. Αντίθετα, υπήρξε κυρίαρχο χαρακτηριστικό και βασικός τροφοδότης της οικονομίας της επί 40 αιώνες, ταυτόχρονα πεδίο μόχθου και ορίζοντας ανάπτυξης: από τις πρώτες ναυπηγικές μονάδες των βορείων ακτών του Αιγαίου και την ξακουστή τοπική σχολή μαστόρων, έως την πλούσια αλιευτική παράδοση ενός από τους σημαντικότερους ψαρότοπους της χώρας και την ανάδειξη της πόλης σε αξιόλογο εμπορικό λιμάνι.
Στους δύο ορόφους του μουσείου, η ναυτική ιστορία και η παράδοση ναυτοσύνης της Καβάλας ξεδιπλώνονται πολυεπίπεδα. Στο ισόγειο, πίσω από τις γυάλινες προθήκες, λεπτοδουλεμένα ομοιώματα πλοίων -από τον Τιτανικό και το ιστορικό πολεμικό HMS Warspite με θητεία και στους δύο Παγκόσμιους Πολέμους, ως το εμπορικό ιστιοφόρο Σύρα- πλαισιώνονται από παλιά όργανα ναυσιπλοΐας, που καθοδηγούσαν τους καπετάνιους στις ανοιχτές θάλασσες. Ο όγκος μιας παροπλισμένης θαλάσσιας νάρκης έρχεται σε αντίθεση με μια πέτρινη άγκυρα του 5ου αι. π.Χ. που ανασύρθηκε από τον βυθό στη Νέα Πέραμο Καβάλας.
Στον πρώτο όροφο, ζωγραφικοί πίνακες αιχμαλωτίζουν το φως καθώς λαμπυρίζει στο νερό, ενώ πανέμορφα κοχύλια ενθουσιάζουν τα παιδιά, θυμίζοντας την οικεία σχέση μας με τη θάλασσα. Εδώ δεσπόζει και ο παλιός μηχανισμός του φάρου της πόλης που πιθανόν τοποθετήθηκε το 1926, αλλά την παράσταση κλέβει η αναπαράσταση της γέφυρας ενός πλοίου με τον χάρτη και τα ναυτιλιακά όργανα ένδειξης πορείας, στρατηγικά τοποθετημένη μπροστά στο παράθυρο και τη θέα στο πέλαγος. Νιώθοντας για λίγο κυβερνήτης ή αξιωματικός πλοίου, η περιήγηση κορυφώνεται και η Καβάλα μας υπενθυμίζει ότι παραμένει μια πόλη στραμμένη στους ανοιχτούς θαλάσσιους δρόμους.
Διαβάστε ακόμα:
Εμπειρίες που αξίζει να ζήσετε στην Καβάλα
