«Καλώς ήρθατε στα Ιωάννινα, την πόλη των ασημουργών, των γραμμάτων και των τεχνών», γράφει μια τεράστια μπλε πινακίδα καθώς μπαίνει κανείς στην πόλη των Ιωαννίνων. Είναι αλήθεια ότι τα Γιάννενα έχουν συνδεθεί με πολλά κεφάλαια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, ωστόσο ένα έχει αφήσει ισχυρό αποτύπωμα στην εξέλιξη της πόλης κι αυτό δεν είναι άλλο από την αργυροχρυσοχοΐα.
Η παραλίμνια πρωτεύουσα της Ηπείρου, στις όχθες της λίμνης Παμβώτιδας, αποτέλεσε από πολύ νωρίς κέντρο της αργυροτεχνίας, προσελκύοντας αμέτρητους τεχνίτες που ήθελαν να μυηθούν στα μυστικά του κοσμήματος. Στην οδό Ανεξαρτησίας, λίγο πιο έξω από την περίφημη Καστροπολιτεία των Ιωαννίνων, δεκάδες μικρά αυτοσχέδια εργαστήρια γέμιζαν κάποτε με καλφάδες και νεαρά παιδιά που μάθαιναν υπομονετικά την επίπονη τέχνη του να δημιουργείς κοσμήματα και αργυρά σκεύη από το απόλυτο μηδέν. Αν και σήμερα πολλά από αυτά τα εργαστήρια στέκουν παραδομένα στο πέρασμα του χρόνου, δεν σταματούν να μαρτυρούν μια πολύ παλιά ιστορία που λίγοι γνωρίζουν από πρώτο χέρι.
Τέχνη με καταβολές στην αρχαιότητα, η αργυροτεχνία αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στα Ιωάννινα κατά τα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αγάδες, μπέηδες και σουλτάνοι δεν μπορούσαν να κρύψουν εύκολα την έλξη τους προς τα αργυρά αντικείμενα πολυτελείας, με αποτέλεσμα πολλά μικρά εργαστήρια να αναπτύσσονται συνεχώς στο κέντρο μεγάλων οθωμανικών πόλεων, με ιδιαίτερη παρουσία στα Ιωάννινα. Μάλιστα, λέγεται ότι τα ασημικά των Ιωαννίνων είχαν εξαιρετική φήμη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και ήταν περιζήτητα στα οθωμανικά σαράγια, ενώ σύμφωνα με μαρτυρίες, πάνω σε έναν ασημένιο δίσκο από γιαννιώτικο εργαστήριο είχε τοποθετηθεί και το κεφάλι του Αλή Πασά των Ιωαννίνων, μετά τη δολοφονία του το 1822.
Πίσω στα εργαστήρια, η ζωή μέσα σε ένα γιαννιώτικο ασημουργείο δεν ήταν εύκολη. Κουμάντο εδώ έκανε πάντα ο πρωτομάστορας, στον οποίο πήγαιναν νεαροί άντρες προσφέροντας συχνά άμισθη εργασία, μέχρι να μάθουν από πρώτο χέρι τα μυστικά της τέχνης. Οι συνθήκες συχνά δεν ήταν οι καλύτερες, ωστόσο αρκετά νεαρά τσιράκια κατάφεραν να εξελιχθούν σε έμπειρους τεχνίτες που, σε αντίθεση με άλλα επαγγέλματα, κράτησαν για πάντα την ανωνυμία τους. Μέχρι σήμερα, ελάχιστα ονόματα αργυροχρυσοχόων -σχεδόν κανένα για την ακρίβεια- έχουν διασωθεί.
Σήμερα, επιστρέφοντας στην πόλη των Ιωαννίνων και στην πολύβουη οδό Αβέρωφ, στο κέντρο της πόλης, φωτεινές βιτρίνες με κοσμήματα δεξιά και αριστερά γεμίζουν τον κατηφορικό δρόμο που οδηγεί στο παραλίμνιο μέτωπο της πόλης. Πολλά από αυτά τα κοσμηματοπωλεία είναι παλιές οικογενειακές επιχειρήσεις που άνοιξαν νέοι τεχνίτες, συχνά από τα κεφαλοχώρια των Τζουμέρκων, που μάθαιναν την τέχνη της αργυροτεχνίας πλάι σε παλιούς μάστορες, οι οποίοι, με τη σειρά τους, είχαν μαθητεύσει σε ακόμη παλαιότερους. Μια άτυπη αλυσίδα γνώσεων και εμπειρίας που περνούσε από γενιά σε γενιά δημιούργησε ένα γαϊτανάκι παράδοσης που συνδέθηκε στενά με την πόλη των Ιωαννίνων.
Ακόμα πιο ενδιαφέρον είναι πως πολλοί τεχνίτες της οδού Αβέρωφ κατάγονται από τα Τζουμέρκα και το ξακουστό κεφαλοχώρι, τους Καλαρρύτες. Γνωστό χωριό ήδη από τα πολύ παλιά χρόνια, οι Καλαρρύτες σήμερα είναι ένα μικρό χωριό με περιορισμένο πληθυσμό που ζει στην σκιά του ιστορικού του ονόματος. Στα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, το χωριό υπήρξε πασίγνωστο κέντρο αργυροτεχνίας, από όπου μάλιστα πολλοί ξακουστοί μάστορες της τέχνης ξεκίνησαν την πορεία τους. Μάλιστα, από το χωριό κατάγεται και ο Sotirios Voulgaris, ιδρυτής του διεθνούς οίκου Bulgari, ο οποίος εγκαταστάθηκε στην Ιταλία και μετέφερε μαζί του στη Δυτική Ευρώπη την παράδοση της γιαννιώτικης αργυροχοΐας.
Η ιστορία της αργυροχοΐας στους Καλαρρύτες πάει πίσω στα οθωμανικά χρόνια. Καλαρρυτινοί αργυροχόοι, υπό την προστασία του Αλή Πασά, έδωσαν ξεχωριστή ώθηση στην τέχνη, όπου κορυφαίοι μάστορες του «μαλαμοκαπνισμένου» ή «σαβατλίδικου είδους» άφησαν λαμπρή παρακαταθήκη, καθώς ήταν από τους πρώτους που υπέγραφαν τα έργα τους με το όνομα και τον τόπο καταγωγής τους. Χαρακτηριστική είναι η υπογραφή του αρχιχρυσοχόου Αθανασίου Τζημούρη πάνω στο εξωτερικό κάλυμμα ενός ευαγγελίου: «Εκατασκευάσθη και κατασκευάζεται εις Καλαρρύτες, χωρίον των Ιωαννίνων, διά χειρός Αθανασίου Τζημούρη». Ίσως και ένας από τους λίγους αργυροχρυσοχόους που άφησαν το όνομά τους στην ιστορία.
Σήμερα, στους Καλαρρύτες λειτουργεί το Μουσείο Καλαρρυτινής Αργυροτεχνίας, αφιερωμένο στους ντόπιους τεχνίτες της κοσμηματοτεχνίας, ενώ η εγγραφή της Γιαννιώτικης Αργυροτεχνίας στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς το 2023 επέτρεψε σε πολλούς μάστορες του κλάδου -παλιούς και νέους- να ελπίζουν στο μέλλον μιας τέχνης που δοκιμάζεται.
Επιστρέφοντας πίσω στην πόλη, στη νότια κλιτύ του Κάστρου των Ιωαννίνων, στη γνωστή ακρόπολη του Ιτς Καλέ, βρίσκεται το Μουσείο Αργυροτεχνίας. Ενταγμένο στο Δίκτυο Μουσείων της Τράπεζας Πειραιώς, το Μουσείο Αργυροτεχνίας αποτελεί φόρο τιμής στην παλιά τέχνη που σφράγισε ανεξίτηλα την ταυτότητα των Ιωαννίνων. Εργαλεία της εποχής, αναπαραστάσεις εργαστηρίων και διαδραστικά βίντεο με θέμα την κατασκευή κοσμημάτων συνθέτουν τη θεματική διάρθρωση της έκθεσης που αναπτύσσεται στον χώρο ενός παλιού οθωμανικού μαγειρείου.
Χρονικά, η έκθεση αναφέρεται στην περίοδο από τον 15ο αιώνα και έπειτα, χωρίς ωστόσο να λείπουν και αναφορές στο πολύ μακρινό παρελθόν, καθώς η τεχνολογία που χρησιμοποιείται για την παραγωγή των ασημικών χάνεται στα βάθη των αιώνων, με πολλές τεχνικές να παραμένουν λίγο έως πολύ ίδιες με αντίστοιχες παλαιότερων περιόδων.
Ανάμεσα σε παλιά εργαστήρια, φωτεινές βιτρίνες και μουσειακές προθήκες, η γιαννιώτικη αργυροτεχνία συνεχίζει να αφηγείται ιστορίες αιώνων. Ιστορίες που ξεκίνησαν στα ορεινά χωριά της Ηπείρου και εξακολουθούν να λάμπουν στις όχθες της λίμνης Παμβώτιδας.
Μουσείο Αργυροτεχνίας, Ιωάννινα, Τηλέφωνο επικοινωνίας: 2651064065
Ακρόπολη Ιτς Καλέ, Κάστρο Ιωαννίνων, 45221, Ιωάννινα
Διαβάστε ακόμα:
To σπήλαιο του Περάματος στα Ιωάννινα, ένα εντυπωσιακό δημιούργημα της φύσης
