Η σαγήνη και η ηρεμία της θάλασσας την καθιστούν θέλγητρο για το βλέμμα και τα βαθύτατα που αποζητά η ψυχή. Τα «φάρμακά» της ποικίλα μεταξύ τους αλλά με γνώμονα τη δροσιά σε πνεύμα και σώμα, αφουγκράζεται τα θέλω και τις επιθυμίες μας. Και αν συνοπτικά αποτυπώνεται σε κάτι, είναι η ποίηση. «Βγάζει η θάλασσα κρυφή φωνή – φωνή που μπαίνει μες στην καρδιά μας και την συγκινεί και την ευφραίνει». Το «τραγούδι τρυφερό» το οποίο «η θάλασσα μας ψάλλει» είναι «τραγούδι που έκαμαν τρεις ποιηταί μεγάλοι, ο ήλιος, ο αέρας και ο ουρανός» (από το ποίημα «Φωνή απ’ την θάλασσα», Κ.Π. Καβάφης).
Τα τρία αυτά στοιχεία ενυπάρχουν σε αποτυπώσεις της θάλασσας, τονίζουν το μεγαλείο και την άφθαστη ομορφιά του υδάτινου στοιχείου (προσ)καλώντας καθέναν να πλησιάσει στην ακτή και να μυρίσει την αλμύρα της προτού αυτή αφήσει το αποτύπωμά της στο σώμα. Λίγα λεπτά παρατήρησης είναι αναπόφευκτα: του αμφιβληστροειδούς προς τη θάλασσα που χαΐδεύει απαλά την ακτή αγγίζοντας τα δάχτυλα των ποδιών μας. Η αρχική αίσθηση είναι πως τα νερά είναι κρύα, όπως κρύα είναι και η αίσθηση μίας κρέμας επούλωσης καθώς την απλώνουμε στο σώμα μας.
Η βουτιά στα μπλε είναι συνώνυμη εκείνης στα μύχια της ψυχής. Τα νερά είναι κρύα αλλά το σώμα προσαρμόζεται και η προσπάθεια ανύψωσης στην επιφάνεια μπλέκεται ευχάριστα με την απόλαυση της στιγμής. Όταν βρίσκεται στη θάλασσα ο άνθρωπος ενώνεται με τη φύση και ευτυχεί. Παρομοίως, η συντροφικότητα σε γαλήνιες στιγμές όπως αυτή της κολύμβησης ενισχύει περαιτέρω την παντοδυναμία του μαζί· ο άνθρωπος ξέρει ότι οι ευτυχισμένες στιγμές είναι πολύτιμες και πρέπει να τις αναγνωρίζουμε και να τις εκτιμάμε.
Τη συνειδητοποίηση αυτής της ευτυχίας ζωγραφίζει η Μαρία Φιλοπούλου στις θαλασσογραφίες της, επιτυγχάνοντας, με την τεχνική της, να μας «βυθίσει» στις δημιουργίες της. Στο επίκεντρο της θεματικής της τα σύνορα της ευτυχίας, απομονωμένης από το πριν και το μετά, σε έναν ου χρόνο και ου τόπο που είναι ο ήρεμος προσωπικός χώρος. Οι λουόμενοί της απολαμβάνουν το φως, τη θάλασσα και τον ήλιο, έχουν παραδοθεί στη στιγμή ώστε να αφομοιώσουν τη φρεσκάδα της όσο το δυνατόν περισσότερο, μέχρι την επόμενη φορά που το σώμα θα βουτήξει σε καταγάλανα νερά. Πρόκειται για βιωμένο παράδεισο τον οποίο απολαμβάνουμε σε κάθε χρονική περίοδο της ζωής, με απέραντη ξεγνοιασιά κατά την παιδική ηλικία, τότε που επίμονα χτίζαμε κάστρα στην άμμο και συναγωνιζόμασταν την ταχύτητα του κύματος στην ακτή, όπως αριστοτεχνικά τα έχει αποτυπώσει η Χρύσα Βέργη.
Η επιθυμία του παιδιού για ανακάλυψη καθίσταται στην παραλία στο μέγιστο βαθμό ενώ παράλληλα δοκιμάσει τη δύναμη και την υπομονή του. Το επαναλαμβανόμενο χτύπημα των ποδιών στην επιφάνεια της θάλασσας ενώ βρίσκεται στη σανίδα του ή έχει μάθει να επιπλέει δίχως βοήθεια, ισούται με την επιθυμία του να βρίσκεται στην επιφάνεια δίχως να ηττηθεί από τη δύναμη του νερού.
Τα μπρατσάκια, το καπελάκι και το αντηλιακό στέκονται αρωγοί κατά την ανακάλυψη της παραλίας και του εντοπισμού κοχυλιών ή μη συνηθισμένων, μικρών πετρών. Και όταν ο άνεμος παρακινεί τη θάλασσα κι αυτή σκα με δύναμη στην ακτή, διαλύοντας το αμμώδες κάστρο με τα κοχύλια στη θέση των τεσσάρων πύργων, την παιδική θλίψη και τα δακρυσμένα μάτια αντικαθιστά ευθύς το πείσμα για το χτίσιμο – ξανά – του κόσμου του που δημιούργησε στην παραλία.
Οι μικρές του πατούσες αφήνουν το αποτύπωμά του στην άμμο, όπως και όσα ζωγραφίζει με τα δάχτυλά του – συνήθως το όνομά του. Όπως όμως «κι ο χρόνος γλύπτης των ανθρώπων παράφορος» (Οδ. Ελύτης, «Η Μαρίνα των βράχων») σκαλίζει την επιδερμίδα μας, έτσι και η θάλασσα είναι ο γλύπτης της ακτής και στον δικό του αυτόν καμβά κυριαρχεί μόνο η προσωπική του υπογραφή.
Εξαίρεση αποτελούν οι νύχτες που η θάλασσα λαγοκοιμάται. Τότε, θα μείνουν λίγο παραπάνω στην ακτή οι ανθρώπινες πατημασιές – των ενηλίκων που προτίμησαν μία ακτή για να ατενίσουν το φεγγάρι και εκείνο με τη σειρά του θέλησε να φωτίσει την ευθεία στην οποία υπάρχει το ανθρώπινο αποτύπωμα. Μία τέτοια στιγμή, αποτυπωμένη από τον Βασίλη Πέρρο, υπογραμμίζει τον ρομαντισμό με τον οποίο είναι συνώνυμη η θάλασσα, το δε περίγραμμά της –η βαλίτσα– αντικατοπτρίζει την πολυτιμότητα των στιγμών.
Υπό μία μεταφορική εκδοχή, στην βαλίτσα τοποθετούνται τα τιμαλφή, οι στιγμές που είναι σπάνιες και έχουν αφήσει το αποτύπωμά τους στην ψυχή μας. Οι στιγμές αυτές αποκτούν απαράμιλλη ομορφιά και ενδύονται με συγκίνηση όταν είναι πλάι στης θάλασσας τη μεθυσμένη ευωδιά και του νανουριστικού ήχου του ελαφριού παφλασμού της. Η θάλασσα καμώνεται ώστε τη νύχτα να έχουν το απέραντο οι αισθήσεις και τα χείλη μία γεύση τρικυμίας.
Η τρικυμία είναι αναπόφευκτη στη θάλασσα: θυμώνει και παρασέρνει όσα βρίσκονται στην ακρογιαλιά, ενίοτε υπερπηδά βράχια και λιμάνια για να ξεθυμάνει. Έχει διακυμάνσεις, όπως ο άνθρωπος. Ενίοτε, η κατάσταση στην οποία η θάλασσα βρίσκεται, είναι ένα κράμα θλίψης και θυμού που ωστόσο αδυνατούμε να το αποκρυπτογραφήσουμε, παρά μόνο σε εικασίες μπορούμε να προβούμε ή αναφορές που βασίζονται στον καιρό ή σε άλλα φυσικά φαινόμενα.
Μία τέτοια τρικυμιώδη κατάσταση αποτυπώνει ο Χρήστος Κωνσταντόπουλος βάζοντας στην παλέτα του αποχρώσεις του μπλε χρώματος. Το πλοίο στην καταιγίδα δείχνει μεν αλώβητο αλλά το κατάστρωμά του έχει καλυφθεί από το ύψος των κυμάτων. Η δύο αποχρώσεις του μπλε στα κύματα θα μπορούσαν να εκληφθούν ως μία πάλη ανάμεσα στην ήρεμη και οξύθυμη πλευρά της θάλασσας, για το ποια θα κυριαρχήσει και κατ’ επέκταση θα επηρεάσει την έκβαση της πορείας του πλοίου.
Υπό μία άλλη οπτική –μιας και δεν υπάρχει καθολική υποκειμενικότητα στην Τέχνη– και λαμβάνοντας υπόψη τον παραλληλισμό ανθρώπου-θάλασσας, η σύνθεση αντικατοπτρίζει τη νηνεμία που απαιτείται –η σταθερή κατάσταση του πλοίου– απέναντι σε καταστάσεις που διαταρράσσουν. Κι ίσως αυτό που μας τρομάζει στη θέα μίας τρικυμίας, είναι το άγνωστο βάθος της και η απεραντοσύνη της θάλασσας.
Οι παραπάνω, αποτελούν ορισμένες μόνο από τις αμέτρητες ζωγραφικές συνθέσεις για τη θάλασσα. Έπονται πολλές ακόμη να καταγραφούν· ακόμα και εάν ανακαλύπτουμε ακόμα έναν βυθό της, απομένουν αρκετοί που δεν γνωρίζουμε, καθότι εκ φύσεως η θάλασσα είναι αδάμαστη και αχανής. Ίσως γι’ αυτό να έχει την προσοχή μας και να έχει υμνηθεί από ποιητές, στιχουργούς, μουσικούς και ζωγράφους.
Διαβάστε ακόμα:
Ταξίδι σε πόλεις του κόσμου με όχημα ένα παγκάκι για τον Καβάφη
FAMM: Ένα από τα πρώτα μουσεία αφιερωμένα στις γυναίκες της τέχνης
