Στις αρχές Οκτωβρίου, στη Σάμο, ντόπιοι και επισκέπτες από την Ελλάδα και το εξωτερικό συγκεντρώθηκαν στην ιστορική πλατεία Λάκκας του χωριού Μαραθόκαμπος. Ο καθένας έφερε μαζί του τροφές -λαχανικά, φρούτα, μυρωδικά, ελιές ή ξηρούς καρπούς, πολλές από αυτές φρέσκιες, κατευθείαν από τον κήπο τους- που άπλωσαν σε έναν πάγκο μήκους δώδεκα μέτρων, μια δημιουργία της εικαστικού Nevin Aladağ με τίτλο Theke, στήνοντας ένα συλλογικό γεύμα, μια γιορτή, υπό την επιμέλεια της food artist Viki Lund και της ομάδας Team Paillette. Ένας άλλος καλλιτέχνης, ο Sebastian Quast, παρουσίασε το Cosmic Island/Νησόκοσμος, ένα υφαντό συνολικού μήκους τεσσάρων μέτρων με αμέτρητες παγιέτες. Διατρέχοντας με τα ακροδάχτυλα την επιφάνειά του, αποκαλύπτονταν φιγούρες ανθρώπων της περιοχής αλλά και διεθνών συμμετεχόντων. Cosmic Island/Νησόκοσμος ήταν και το όνομα αυτών των φθινοπωρινών δράσεων.

25

Τα πρόσωπα που τιμήθηκαν με μια θέση στο γιγαντιαίο έργο Cosmic Island/Νησόκοσμος του Sebastian Quast έχουν ένα κοινό: έχουν συμμετάσχει στις δράσεις της Kerkis Echo, μιας καλλιτεχνικής και φιλοσοφικής συλλογικότητας που ιδρύθηκε στη Σάμο το 2022 από τη σκηνοθέτρια Julia Benkert και τον Karsten Schmitz και συμβάλλει δυναμικά στην πολιτιστική αναζωογόνηση ενός τόπου που τις τελευταίες δεκαετίες αντιμετώπιζε τη σταδιακή πληθυσμιακή συρρίκνωση.

Η Kerkis Echo πήρε το όνομά της από το όρος Κέρκης, το ψηλότερο βουνό της Σάμου, στα δυτικά του νησιού, που δεσπόζει πίσω από τον Μαραθόκαμπο σαν φυσικό, επιβλητικό σκηνικό. Η Julia την περιγράφει στο Travel.gr σαν «μια δημιουργική δεξαμενή που συγκεντρώνει φωνές οραματιστών, οι οποίες εμπνέουν, ενισχύουν η μία την άλλη, αντηχούν στο όρος Κέρκης και απλώνονται στον κόσμο σαν πολυφωνική ηχώ. Αυτό το μέρος, χάρη στην ιστορική σύνδεσή του με τον Πυθαγόρα (στην περιοχή βρίσκεται και η Σπηλιά του), έχει επίσης μια φυσική φιλοσοφική αντήχηση. Οι συνθήκες εδώ ήταν, επομένως, ιδανικές για να κάνουμε πραγματικότητα το όνειρο μιας ζωντανής, διεθνούς κοινότητας».

Η τυχαία γνωριμία με τον τόπο

Η Γερμανίδα κινηματογραφίστρια βρέθηκε στη Σάμο για πρώτη φορά τυχαία, το 2021, προσκεκλημένη «σε ένα residency συγγραφής σεναρίου» όπως θυμάται. Ήταν η εποχή της πανδημίας, που το ένα lockdown διαδεχόταν το άλλο. Όταν, προς το τέλος του προγράμματος καλλιτεχνικής φιλοξενίας, ανακάλυψε τον Μαραθόκαμπο, της θύμισε το Monte Verità ή Λόφο της Αλήθειας, πάνω από την Ασκόνα, στην περιοχή του Λοκάρνο, που ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα είχε γίνει εστία για διανοούμενους και καλλιτέχνες και για το οποίο η Julia είχε γυρίσει, το 2017, ένα ντοκιμαντέρ. Όπως στον Λόφο της Αλήθειας, έτσι και στον Μαραθόκαμπο, εξηγεί, «είχαμε πίσω μας το βουνό και μπροστά μας μια πανοραμική, ανεμπόδιστη θέα στο νερό» -εν προκειμένω, όχι σε ελβετική λίμνη αλλά στο Αιγαίο.

Από τους σχεδόν 4.000 κατοίκους που είχε στην ακμή του ο Μαραθόκαμπος (και περίπου 5.000 μαζί με τους γύρω οικισμούς της ευρύτερης περιοχής), το 2021 είχε φτάσει να φιλοξενεί μόλις περίπου 900. Από το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα έως σήμερα, διαδοχικά ιστορικά γεγονότα συντέλεσαν στη σταδιακή ερήμωσή του: «ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, ο Εμφύλιος, το μεταναστευτικό κύμα των εργατών, η οικονομική κρίση του 2010 και, τέλος, ο τουρισμός, που οδήγησε τους ντόπιους από τα χωριά (ο Μαραθόκαμπος βρίσκεται σε υψόμετρο 250 μέτρων) στην ακτή», λέει η σκηνοθέτιδα.

Γόνιμες συνεργασίες

Το 2021, στη διάρκεια του residency, η Julia γνωρίστηκε με τον ντόπιο ποιητή Σταύρο Κονδύλη, ο οποίος μοιράστηκε μαζί της την επιθυμία να ξαναζωντανέψει τον τόπο. Από τη συνάντησή τους, και με έμπνευση τον ελβετικό Λόφο της Αλήθειας, γεννήθηκε η ιδέα της Kerkis Echo. Ιδρύθηκε επίσημα το 2022, από την Julia και τον επιχειρηματία Karsten Schmitz. Την ίδια χρονιά, ένα παλιό καφενείο στην πλατεία Λάκκας μετατράπηκε στον καλλιτεχνικό χώρο Kerkis Echo Artspace. Από τότε και κάθε χρόνο, η Kerkis Echo διοργανώνει εικαστικές εκθέσεις, συζητήσεις, συναυλίες, performances και άλλα δρώμενα, όχι μόνο στο Artspace αλλά και σε εγκαταλειμμένες κατοικίες και ερείπια της περιοχής.

Στο μεταξύ, όλο και περισσότερα σπίτια του Μαραθόκαμπου άρχισαν να ανακαινίζονται και να ξαναζωντανεύουν, έστω και με νέες λειτουργίες. «Ακόμα και ο παλιός κινηματογράφος. Την επόμενη χρονιά σχεδιάζουμε να ανακαινίσουμε το παλιό οινοποιείο, μετατρέποντάς το σε wine bar. Παρατηρούμε επίσης μια αλλαγή στη νοοτροπία των νεότερων Ελλήνων. Αρχίζουν να συνειδητοποιούν πόσο λιγότερο μοναχική είναι η ζωή σε ένα νησί και την ποιότητα ζωής που προσφέρει η Σάμος σε σύγκριση με τις ανώνυμες, γεμάτες στρες μεγαλουπόλεις».

Η Julia παρουσιάζει σήμερα τη συλλογικότητά τους σαν ένα ετερόκλητο αλλά σφιχτοδεμένο πλήθος από όλο τον κόσμο: «Υπάρχουν οι μόνιμοι κάτοικοι του Μαραθόκαμπου, από την Ελλάδα και το εξωτερικό, που περνούν εδώ όλο τον χρόνο. Υπάρχουν οι δημιουργικοί άνθρωποι που έχουν αγοράσει ή νοικιάζουν ένα εξοχικό και έχουν επιλέξει να ζουν και να εργάζονται στον Μαραθόκαμπο για πολλούς μήνες τον χρόνο. Υπάρχουν, φυσικά, οι καλλιτέχνες, οι περφόρμερ και οι φιλόσοφοι που έρχονται για συγκεκριμένα προγράμματα – οι περισσότεροι συστηματικά, για να μεταφέρουν, κατόπιν, τον διάλογο στις πατρίδες τους. Υπάρχουν, τέλος, πολλοί φίλοι και επισκέπτες που φτάνουν εδώ για να βάλουν ένα χεράκι βοήθειας ή προς αναζήτηση έμπνευσης».

Ένα υφαντό από δημιουργικούς ανθρώπους

Ένα μεγάλο στοίχημα για κάθε ομάδα που δραστηριοποιείται στην ελληνική περιφέρεια, ειδικά αν τα ιδρυτικά μέλη της προέρχονται από το εξωτερικό, είναι να αγκαλιαστεί από την τοπική κοινότητα. Αναρωτιέμαι σε ποιο βαθμό το έχει πετύχει η Kerkis Echo. «Χωρίς τον Σταύρο Κονδύλη ούτε καν θα τολμούσαμε να αρχίσουμε αυτό το πρότζεκτ. Ως ποιητής, φιλόσοφος και φιλάνθρωπος, ενθουσιάστηκε με την ιδέα να φέρουμε δημιουργικούς ανθρώπους στο χωριό. Ήταν εκείνος που ανέλαβε για εμάς τη διερμηνεία και μας άνοιξε τις πρώτες πόρτες».

Στη συνέχεια η Julia παραθέτει μια σειρά από ονόματα Ελλήνων κατοίκων της περιοχής που προσφέρουν στη συλλογικότητα τη βοήθειά τους με κάθε ευκαιρία. Είναι, για παράδειγμα, ο Γιώργος ο ξυλουργός, που τους υποστηρίζει στο στήσιμο των εκθέσεων. Είναι η Ειρήνη, «που μέσα σε μία νύχτα έραψε ένα κοστούμι με τεράστια φτερά, σώζοντας μια χορευτική παράστασή μας». Είναι η Αγγελική από το χρωματοπωλείο, «που έχει μία λύση για κάθε αίτημα των καλλιτεχνών, όσο ασυνήθιστο κι αν είναι».

Το «εφέ της Σάμου»

Όταν ρωτάω την Julia για τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου νησιού και ειδικά του Μαραθόκαμπου που ευνοούν τη δημιουργική σκέψη, μιλάει για το λεγόμενο «εφέ της Σάμου»: «Το μυστικό κρύβεται στην πολύ άμεση επαφή του νησιού με τη φύση. Για τους περισσότερους που μας επισκέπτονται αφήνοντας πίσω τους την τρελή καθημερινότητα μιας μεγάλης πόλης, η Σάμος είναι μια βαθιά σωματική εμπειρία. Κυριολεκτικά σε αναγκάζει να επανασυνδεθείς με το σώμα σου: νιώθεις τον άνεμο, ανεβοκατεβαίνεις με τα πόδια τα σκαλιά του χωριού στην πλαγιά, μυρίζεις τα βότανα, ακούς τα άγρια ζώα που φωνάζουν τη νύχτα κάτω από την Πανσέληνο».

Φυσικά, από αυτή τη βαθιά σωματική εμπειρία δεν θα μπορούσε να λείπει το στοιχείο του νερού: «Το κολύμπι στη θάλασσα, σε αυτά τα απίστευτα καθαρά, διάφανα νερά, φέρνει κοντά τους ανθρώπους με οργανικό τρόπο. Και μετά αφήνεις το βλέμμα σου να περιπλανηθεί στον αχανή, ασημένιο ορίζοντα, ανοίγοντας και το πνεύμα σου. Αυτός ο συνδυασμός, σωματικής γείωσης και πνευματικής διεύρυνσης, ενισχύει την εμπιστοσύνη στη διαίσθησή σου και σε κάνει να νιώθεις ότι ανήκεις σε κάτι μεγαλύτερο από εσένα».

Kerkis Echo Artspace, πλατεία Λάκκα, Μαραθόκαμπος. Photo: Julia Benkert

Η μαγεία του αναλογικού κόσμου

Σε αυτό τον τρόπο ζωής, οι νεότερες τεχνολογίες είναι απόλυτα προαιρετικές. «Είμαστε ευτυχισμένοι που καταλήξαμε σε έναν σε μεγάλο βαθμό αναλογικό κόσμο, όπου ο χρόνος κυλάει με πιο αργό ρυθμό. Χρησιμοποιούμε φυσικά το Ίντερνετ, αλλά για όσους έρχονται από μεγαλουπόλεις αυτός ο τόπος μοιάζει με καταφύγιο ψηφιακής αποτοξίνωσης. Επιτέλους, μπορούμε να δουλέψουμε ξανά με τα χέρια μας, να ιδρώσουμε και να γελάσουμε».

Η παραπάνω εμπειρία είναι ακόμα πιο έντονη για όσους θα βρεθούν στη Σάμο εκτός τουριστικής σεζόν, ιδιαίτερα τον χειμώνα. «Από τα μέσα Οκτωβρίου, που φεύγουν οι τουρίστες, το νησί αποκαλύπτει την ομορφότερη, πιο ανέγγιχτη πλευρά του. Το φθινοπωρινό κλίμα του είναι υπέροχο. Ακόμα και τον Δεκέμβριο είναι τόσο ήπιο, που μπορείς να πας για μπάνιο στη θάλασσα, κάτω από τα μεγαλειώδη λευκά σύννεφα».

Το χριστουγεννιάτικο βάπτισμα του πυρός

Εκείνη την εποχή είναι πιο ισχυρή η επαφή όχι μόνο με τη φύση αλλά και με την τοπική κοινότητα. «Οι ντόπιοι έχουν αποδεσμευτεί πλέον από τις εποχιακές επιχειρήσεις και έχουν χρόνο για μια χαλαρή κουβέντα. Η πιο δυνατή ανάμνησή μου προέρχεται από τα περσινά Χριστούγεννα, τα οποία ήταν γεμάτα αυθεντική χαρά, όταν με προσκάλεσαν οι Έλληνες γείτονες στο σπίτι τους. Τέτοιες στιγμές καλλιεργούν μια αίσθηση οικειότητας και βαθιάς εμπιστοσύνης, η οποία έχει έντονο αντίκτυπο και στις δράσεις μας. Όποιος βρίσκεται εδώ τον χειμώνα περνάει μια άγραφη “δοκιμασία” και γίνεται δεκτός από τους ντόπιους ως ένας δικός του».

Στα επόμενα σχέδια της συλλογικότητας είναι να πραγματοποιείται μία φορά τον χρόνο ο λεγόμενος Φιλοσοφικός Κήπος, που θα συγκεντρώνει σε έναν παλιό ελαιώνα φιλοσόφους, συγγραφείς, καλλιτέχνες και ειδικούς του εκάστοτε πεδίου στο οποίο θα καλούνται κάθε φορά να εργαστούν. Αλλά και η δημιουργία ενός Λόφου των Καλλιτεχνών, στα νοτιοανατολικά του Μαραθόκαμπου, με ένα δίκτυο κατοικιών και ατελιέ για καλλιτέχνες, συγγραφείς και φιλοσόφους, σε ήδη υπάρχοντα, άδεια κτίσματα.

Εμπνευσμένη από τη χειμωνιάτικη Σάμο, η Julia θα ήθελε να επεκτείνει τις δράσεις της Kerkis Echo και εκτός τουριστικής σεζόν, κρατώντας ανοιχτό το Kerkis Echo Artspace για μεγαλύτερες περιόδους του χρόνου. Σχεδιάζει επίσης με τους συνεργάτες της μια σειρά εργαστηρίων -κεραμικής, για παράδειγμα- που θα προάγουν τη χειροτεχνία και την κοινωνικοποίηση. Το μεγαλύτερο όνειρό της για το μέλλον; «Να μετατρέψουμε την Kerkis Echo σε μια διεθνή κοινότητα δημιουργικών και φιλοσοφικών αλληλεπιδράσεων που θα είναι ζωντανή 12 μήνες τον χρόνο».

Διαβάστε ακόμα:

Βουρλιώτες-Μανωλάτες: Η άλλη πλευρά της Σάμου, μακριά από τη θάλασσα – Επίσκεψη σε δύο χωριά-ησυχαστήρια

Εκεί όπου γεννήθηκε η Ήρα: Το ιερό που ανέδειξε τη Σάμο σε κέντρο λατρείας

«Ένας γαστρονομικός παράδεισος»: Η Σάμος του σεφ Ανδρέα Λαγού