Έρωτας με την πρώτη ματιά. Η Σκύρος, το φιλόξενο νησί των ανοιχτόκαρδων ανθρώπων, έχει τον τρόπο να σε κερδίζει από τις πρώτες στιγμές που θα βρεθείς εκεί. Τρόπο, που πολύ απλά κρύβεται στην απλότητα, στην αυθεντικότητα και στην αφοσίωση στις αξιοθαύμαστες παραδόσεις. Στον σεβασμό στον τόπο και στην πλούσια πολιτιστική κληρονομιά του, που δεν έχουν μετατραπεί σε εργαλείο τουριστικού marketing, αλλά δίνουν νόημα στην καθημερινότητα και στον τρόπο ζωής από γενιά σε γενιά.
Και δεν υπάρχει ίσως μεγαλύτερη απόδειξη και πληρέστερη έκφραση αυτού, από το ίδιο το παραδοσιακό σκυριανό σπίτι, που δεν αποτελεί απλά ένα ιδιαίτερο δείγμα λαϊκής αρχιτεκτονικής, αλλά ένα αξιοθαύμαστο μικρόκοσμο. Πίσω από τους ασπρισμένους τοίχους και την ιδιάζουσα κάθετη διάταξη, επιβιώνουν και συνυπάρχουν η οικογενειακή μνήμη, οι λαϊκές τέχνες, η ανεπτυγμένη αισθητική και η δημιουργικότητα των Σκυριανών, συνήθειες και ιστορίες που ορίζουν την ίδια την ταυτότητα του νησιού. Έχοντας την τύχη να μας ανοίξουν τις πόρτες δύο αυθεντικών σκυριανών σπιτιών -το «Δημοτικό Σκυριανό Παραδοσιακό Σπίτι», δωρεά στο Δήμο των αδερφών Μαρίας και Ανδρέα Γιαλούρη κι ένα ακόμη, ιδιοκατοικούμενο και πλήρως λειτουργικό-, ακούσαμε έκπληκτοι για τα λιγοστά τετραγωνικά τους, μάθαμε για μπουλμέδες και καστριανά και εντέλει θαυμάσαμε την πλήρη αξιοποίηση του ελάχιστου χώρου, μέσα στον οποίο όμως επιτυγχάνεται η ανάδειξη της κληρονομιάς ενός ολόκληρου νησιού.
Το παραδοσιακό σπίτι ως ζωντανό αρχείο της ιστορίας και της φυσιογνωμίας της Σκύρου
Χρειάστηκε να ανηφορίσουμε πολύ στον απόκρημνο βράχο όπου γαντζώνεται η πανέμορφη Χώρα της Σκύρου, να ανεβούμε ατέλειωτες σειρές από σκαλιά σε φιδωτά σοκάκια, τα λεγόμενα «πειρατικά» όπως αποκαλούν οι Σκυριανοί τα λιθόστρωτα ανηφορικά στενά που οδηγούσαν τους κατοίκους στο ασφαλές καταφύγιο της οχυρωμένης αλλοτινής ακρόπολης, αποπροσανατολίζοντας ταυτόχρονα τους πειρατές-εισβολείς κατά τις συχνές ληστρικές τους επιθέσεις. Τα σφιχταγαλιασμένα σπίτια μοιάζουν να δημιουργούν ένα απροσπέλαστο πλέγμα και διαθέτουν προσόψεις τόσο στενές, που μοιάζουν με κουκλόσπιτα. Καθώς η αμφιθεατρικά χτισμένη Χώρα κρύβεται πίσω από τον επιβλητικό βράχο, συνειδητοποιείς τον ευρηματικό τρόπο με τον οποίο οι Σκυριανοί αξιοποίησαν το τοπίο ώστε να παραμένει ο οικισμός αθέατος από τη θάλασσα. Τα δυο σπίτια, αντικριστά αλλά διαφορετικών εποχών και με διαφορετικό πλέον ρόλο, εντυπωσιάζουν με τις ομοιότητες που παρουσιάζουν. Όπως αποτελεί τη νόρμα, το μέγεθος ενός παραδοσιακού σπιτιού κυμαίνεται μεταξύ 30-50 τ.μ. και μέσα στον περιορισμό αυτό οι χώροι αναπτύσσονται κάθετα σε δύο τουλάχιστον επίπεδα.
Αρκεί να ειπωθεί ότι ένα εκ των δύο σπιτιών είχε πρόσοψη 1,5 μέτρο, εμβαδόν 45 τετραγωνικά και 4 επίπεδα – διαθέτοντας καθιστικό και πλήρως λειτουργική κουζίνα. Χαρακτηριστική και η οργάνωση των χώρων: τους επισκέπτες υποδέχεται το σαλόνι-καθιστικό, ενώ σε κάθε περίπτωση, ένα ανοιχτό πατάρι -ο λεγόμενος «σφας» λειτουργεί σαν βρεφικό-παιδικό υπνοδωμάτιο, ενώ ακριβώς από κάτω ο «αποκρέβατες» αποτελεί την κρεβατοκάμαρα του ζευγαριού, που διατηρεί την ιδιωτικότητά του χάρη στον εντυπωσιακό «μπουλμέ». Πρόκειται για ένα ξυλόγλυπτο πάνελ, όπου η σκυριανή τέχνη του σκαλίσματος του ξύλου αποκαλύπτει μια αξιοθαύμαστη παράδοση, η οποία σε πείσμα εφήμερων τάσεων συνεχίζεται ως τις μέρες μας χάρη στο μεράκι και την αφοσίωση ταλαντούχων τεχνιτών.
Όπως οι χαρακτηριστικοί διακοσμητικοί μπουλμέδες έτσι και τα περίτεχνα ξυλόγλυπτα έπιπλα -σκαμνάκια και καρέκλες, κασέλες από κέδρο -τα λεγόμενα «τσεδράνα»- που μοιάζουν σχεδόν σαν μινιατούρες για να καταλαμβάνουν τον ελάχιστο δυνατό χώρο, αλλά με λεπτοδουλεμένα σκαλιστά σχέδια και διακοσμητικές λεπτομέρειες, μαρτυρούν την αισθητική και το μεράκι εκείνων που τα δημιούργησαν κι όσων τα επέλεξαν για την εστία τους.
Οι παραδοσιακές διακοσμητικές τέχνες ως έκφραση πολιτισμού
Το ξεχωριστό αφηγηματικό νήμα αναλαμβάνουν να συνεχίσουν τα κεραμικά, τα υφαντά και τα κεντήματα, με το δικό τους διπλό ρόλο: από τη μια, αποτελούν πολύτιμο φορέα πολιτισμού, εθίμων και παραδόσεων, από την άλλη έχουν ζωή και χρήση στο εδώ και στο τώρα, αποτελούν ουσιώδη κομμάτια της καθημερινής ζωής. Έτσι, τα μπακιρένια σκεύη βλέπουμε να κρέμονται στους τοίχους κάτω από τα ξύλινα ράφια, ενώ τα κεραμικά πιάτα και κανάτια κοσμούν τα ίδια ράφια, αποτελώντας το καμάρι κάθε Σκυριανής νοικοκυράς – ειδικά τα «παλαιά», αυτά που έχουν διατηρηθεί από προηγούμενες γενιές και καταλαμβάνουν την πιο περίοπτη θέση, είτε στο σαλόνι είτε στη «φγου» – το τζάκι του σκυριανού σπιτιού.
Από κανένα σπιτικό δεν λείπουν τα πιάτα με το διαδεδομένο σχέδιο της αγαλίπας, τα «καστριανά», τα «κρασοκάνατα» που έχουν ενεργό ρόλο στα πιο χαρμόσυνα γεγονότα κάθε οικογένειας -από το γάμο και τη γέννηση των παιδιών ως τον εορτασμό της Πρωτοχρονιάς-, τα διακοσμητικά κανάτια που αποκαλούνται «φυρφυρένια» και οι «κρυολόγοι», οι μεγάλες στάμνες νερού. Όπως δεν λείπουν τα κεντήματα, μια ακόμη αξιοθαύμαστη έκφραση λαϊκής χειροτεχνίας, με θέματα γεμάτα συμβολισμούς και έμπνευση συχνά από το φυτικό και ζωικό βασίλειο του νησιού. Ξεχωρίζει, συχνά καδραρισμένο σε περίοπτη θέση, το «κέντημα του όρκου», σε σχέδιο γεωμετρικό και βασισμένο στο μέτρημα των βελονιών για απόλυτη ακρίβεια, τόσο δύσκολο και κουραστικό που κάθε γυναίκα ορκιζόταν όταν το ολοκλήρωνε ότι δεν θα το ξανακεντούσε ποτέ.
Το πόσοι μικροί θησαυροί λαϊκής τέχνης χωράνε σε τόσα λίγα τετραγωνικά είναι πραγματικά συγκινητικό. Αντικείμενα που σε άλλες περιπτώσεις θα περιορίζονταν στο ρόλο διακοσμητικών στοιχείων, σε αυτό το νησί εκφράζουν την επινοητικότητα, την αισθητική ευαισθησία και τη δεξιοτεχνία των κατοίκων του. Αλλά και οι ίδιες οι παραδοσιακές τέχνες δεν αποτελούν μια νοσταλγική αναφορά σε περασμένες γενιές, παραμένουν ζωντανή κληρονομιά που διαφυλάσσεται με αγάπη μέσα στο χώρο, για να την παραλάβουν οι επόμενες.
Παραμένουμε για λίγο σιωπηλοί στο χώρο σε έναν χώρο που δεν αποτελεί αρχιτεκτονικό αποτύπωμα του παρελθόντος, αλλά σφύζει από ζωή και δένει όλη την οικογένεια- κι αφουγκραζόμαστε: από κοινού, διαρρύθμιση, έπιπλα και οικιακά αντικείμενα μας ψιθυρίζουν ιστορίες για την οικογενειακή ζωή, τις συνήθειες, τις ανάγκες και τις αξίες παλαιότερων γενεών, μας κάνουν να κοιτάξουμε πιο βαθιά από το αρμονικό και ευφυώς σχεδιασμένο παραδοσιακό εσωτερικό, κατανοώντας τον τρόπο ζωής που το διαμόρφωσε. Και δεν μπορούμε παρά να παραδεχθούμε ότι η ομορφιά της Σκύρου, του νησιού της απλότητας, της ποιότητας και της αυθεντικότητας, δεν αποτυπώνεται μόνο στο υπέροχο τοπίο, αλλά και στον τρόπο που οι άνθρωποί του ζουν, δημιουργούν και ομορφαίνουν την καθημερινότητά τους.
Διαβάστε ακόμα:
Η μοναδική μουσική παράδοση της Σκύρου
