Το νησί της Λέσβου έχει τόσα πολλά και καλά κρυμμένα μυστικά που περιμένουν να τα ανακαλύψουμε. Αυτό το νησί, στο βορειοανατολικό Αιγαίο, είναι διχασμένο στα δύο, το μισό είναι καταπράσινο με τους ελαιώνες του, και το άλλο μισό είναι ηφαιστειακό σαν αρνητικό φιλμ της άλλης του πλευράς. Αυτό βλέπει και βιώνει όποιος βρεθεί στην Λέσβο και νιώσει την ενέργειά της. Η αλήθεια είναι όμως, ότι το νησί είναι χωρισμένο στα τρία. Υπάρχει ένας ολόκληρος κόσμος κάτω από από το έδαφός του, που τα τελευταία δεκατέσσερα χρόνια τον ανακαλύπτει μαζί με τους φοιτητές και τους επιστημονικούς της συνεργάτες, η διευθύντρια της Ανασκαφής στα Ροδαφνίδια, η καθηγήτρια Αρχαιολογίας κ. Νένα Γαλανίδου.
Η ανασκαφή αυτή, στην αρχαιότερη αρχαιολογική τοποθεσία της Λέσβου και του Αιγαίου, μας έχει αφήσει να ανακαλύψουμε κάποια κρυμμένα μυστικά από την πρώιμη Εποχή του Λίθου και έχει τοποθετήσει την Λέσβο στον Παγκόσμιο Χάρτη της Παλαιολιθικής Κληρονομιάς. Η κ. Νένα Γαλανίδου μας ξεναγεί μέσα από τις απαντήσεις της ανάμεσα σε όλα όσα έχουν βρεθεί και σε όσα προσδοκά να βρεθούν ακόμα από την ανασκαφή.
Ξεκίνησα την συζήτηση με την ερώτηση που περικλείει όλες τις υπόλοιπες. Τι μας έχουν αποκαλύψει τα Ροδαφνίδια για την Παλαιολιθική ιστορία μέχρι στιγμής; Η κ. Γαλανίδου μου απαντά. «Στα Ροδαφνίδια ξεκινά η ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού στο Αιγαίο. Η ανασκαφή του Πανεπιστημίου Κρήτης σε συνεργασία με διεθνή ομάδα ειδικών στην Παλαιολιθική Αρχαιολογία φέρνει στο φως λίθινα εργαλεία και άλλα αντικείμενα που προέρχονται από την κατεργασία του λίθου. Στο υπέδαφος των Ροδαφνιδίων αποκαλύπτουμε τη μόνη στρωματογραφική ακολουθία της Αχελαίας τεχνικής και πολιτισμικής παράδοσης στην Ελλάδα που είναι πλέον χρονολογημένη με εργαστηριακές μεθόδους πριν από τουλάχιστον διακόσιες με τριακόσιες χιλιάδες χρόνια. Η θέση στην οποία βρίσκονται τα Ροδαφνίδια αποκαλύπτει με τη σειρά της τους οικοτόπους και τα τοπία συνήθειας των πρώτων κατοίκων του Αιγαίου».
Μου λέτε οτι αποκαλύπτετε «Τη μόνη στρωματογραφική ακολουθία της Αχελαίας τεχνικής και πολιτισμικής παράδοσης στην Ελλάδα», πως τοποθετούν τα ευρήματα αυτά την Λέσβο στον Παγκόσμιο Χάρτη Κληρονομιάς; «Μέχρι την αποκάλυψη των Ροδαφνιδίων, η παράδοση τούτη ήταν ατελώς γνωστή στη Βαλκανική Χερσόνησο και τη Δυτική Ανατολία -αναφέρομαι σε όρους γεωγραφικούς και όχι γεωπολιτικούς-. Τα λίθινα εργαλεία από τη Λέσβο αποκαλύπτουν τις τεχνικές κατακτήσεις και αισθητικές αναζητήσεις των πρώτων κατοίκων του Αιγαίου που έφθασαν στις παρυφές του Κόλπου της Καλλονής διασχίζοντας χερσαίες γέφυρες όταν έπεφτε η στάθμη της θάλασσας. Μαζί τους έφερναν την τεχνική γνώση για να κατασκευάσουν μεγάλα εργαλεία, δουλεμένα από τις δύο όψεις και πλευρές, για να κόψουν, να γδάρουν, να ξύσουν ή να πελεκήσουν. Τα Ροδαφνίδια είναι το πρώτο αξιομνημόνευτο σημείο του παγκόσμιου χάρτη της Αχελαίας παράδοσης στο Αιγαίο. Ο χάρτης αυτός περιλαμβάνει και άλλες πανάρχαιες θέσεις στην Αφρική, το Λεβάντ, την Ανατολία, την Ιταλική και Ιβηρική Χερσόνησο. Εγγράφονται στην αρχαιολογική κληρονομιά τόσο της Ελλάδας όσο και του κόσμου».
Με τις πρόσφατες τομές στα βαθύτερα στρώματα, εντοπίζετε κάποια τεχνολογική επανάσταση στον τρόπο κατασκευής των εργαλείων που θα μας εντυπωσίαζε όπως τα μεγάλα εργαλεία που αναφέρατε; «Καθώς η ανασκαφή μας προχωρά σε στρώματα σε βάθος μεγαλύτερο από τρία μέτρα, κατανοούμε καλύτερα την σύνθετη αποθετική και γεωμορφολογική ιστορία που δημιούργησε την αρχαιολογική τοποθεσία Ροδαφνίδια. Όσο και αν σας φανεί λοιπόν περίεργο, φαίνεται ότι όσο πάμε πιο βαθιά τουλάχιστον σε μια από τις πολλές θέσεις των Ροδαφνιδίων, τόσο πιο πρόσφατα ευρήματα αποκαλύπτουμε. Δηλαδή παρατηρούμε το φαινόμενο της αντίστροφης στρωματογραφίας κατά την οποία τα νεότερα κατάλοιπα βρίσκονται σε μεγάλο βάθος και τα αρχαιότερα είναι υπερκείμενα αυτών, σε μικρό βάθος και λίγο κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Η αρχαιολογία του 21ου αιώνα έχει χάσει την αθωότητα των προηγουμένων δεκαετιών και φροντίζει να καταγράφει με κάθε λεπτομέρεια όχι μόνο τα σπουδαία ευρήματα αλλά και το πολύτιμο πλαίσιο απόθεσής τους».
Μετά από τόσα χρόνια, ποιο είναι κατά την άποψή σας το πιο ενδιαφέρον εύρημα που έχει έλθει στο φως; «Τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα από τα Ροδαφνίδια είναι οι πολυάριθμοι κοπείς. Πρόκειται για εργαλεία αμφιπρόσωπα δουλεμένα σε μεγάλες φολίδες. Το ενεργό τους άκρο είναι μια επιφάνεια προσανατολισμένη κάθετα ή πλάγια στον επιμήκη άξονα που καταλήγει σε ευθύγραμμη ή λοξότμητη κόψη όμοια με εκείνη του μπαλτά. Τα Ροδαφνίδια είναι το μόνο μέχρι στιγμής σημείο στη βορειοανατολική Μεσόγειο όπου οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν κοπείς. Το ταίρι του βρίσκεται στο βόρειο Ισραήλ, στην όχθη του Ποταμού Ιορδάνη και στις παρυφές της παλαιολίμνης Χούλα, το Gesher Benot ‘Yaaqov (GBY). Η Παλαιολιθική κατοίκηση εκεί έχει ηλικία 780 χιλιάδων χρόνων και την επισκέφθηκα πριν να ξεκινήσω την ανασκαφή μου στα Ροδαφνίδια στο πλαίσιο της προετοιμασίας της. Όταν ρώτησα την έμπειρη συνάδελφο, καθηγήτρια Naama Goren-Inbar, με ποια κριτήρια όρισε στον χώρο τα ανασκαφικά ορύγματα, μου έδειξε με νόημα τα δύο άκρα της ανασκαφής της: από τη μια ο ποταμός και από την άλλη το ναρκοπέδιο, που έμεινε μιας και το GBY βρίσκεται στην εμπόλεμη ζώνη δίπλα στα Υψώματα του Γκολάν στο βόρειο Ισραήλ».
Με δεδομένο ότι τα Ροδαφνίδια βρίσκονται δίπλα σε θερμές πηγές, πιστεύετε ότι υπάρχει κάποιος τελετουργικός χαρακτήρας στη χρήση του νερού που δεν έχουμε ακόμα αποκρυπτογραφήσει; «Η ερώτησή σας είναι ενδιαφέρουσα γιατί κατά τους ιστορικούς χρόνους στις θερμές πηγές της Λέσβου αναπτύσσονται τελετουργίες και έθιμα. Για παράδειγμα, εκεί έκανε το γαμήλιο μπάνιο και ξύρισμα ο γαμπρός πριν ξεκινήσει συνοδεία μουσικής για την εκκλησία αλλά εκεί ξεπουπούλιαζαν και τις κότες καθώς υπήρχε έτοιμο καυτό νερό. Προίκα της ηφαιστειακής προϊστορίας της Λέσβου, οι θερμές πηγές προσφέρουν ένα ιδιαίτερο μικροκλίμα που ενδεχομένως προκαλούσε θαλπωρή στους προϊστορικούς ανθρώπους. Στις θερμές πηγές του Λισβορίου υπήρχαν πετρώματα που διαμορφώθηκαν στο περιβάλλον τους και ήταν κατάλληλα για τη λάξευση εργαλείων. Οι υδρατμοί, τέλος, που παράγουν τις κάνει ορατές από μακριά. Υποθέτουμε ότι λειτουργούσαν ως δυνάμει τοπόσημο στους νοητικούς χάρτες των προϊστορικών ανθρώπων που επικοινωνούσαν μόνο προφορικά. Η παγκόσμια αρχαιολογία προσφέρει αρκετά παραδείγματα της έλξης που τους ασκούσαν οι θερμές πηγές στην Ανατολική Αφρική, στο Φαράγγι Ολντουβάι της Τανζανίας, ή στην Νότια Αφρική, στις Πηγές Αμάνζι, κατά την πρώιμη Παλαιολιθική περίοδο».
Κ. Γαλανίδου, το σημείο ανασκάπτεται ήδη 14 χρόνια, για εμάς που δεν γνωρίζουμε, πόσο διαρκεί συνήθως μια ανασκαφή; Μπορείτε να προβλέψετε για πόσο καιρό ακόμα θα διαρκέσει η ανασκαφή στα Ροδαφνίδια; ρωτώ και η κ. Γαλανίδου μου απαντά: «Τα Ροδαφνίδια, ένας μαγικός χαμηλός λόφος με τον ελαιώνα του, είναι μια τοποθεσία που περιλαμβάνει αρκετές αρχαιολογικές θέσεις. Για τη διερεύνησή τους αναπτύξαμε μια σύνθετη και πρωτότυπη στρατηγική δειγματοληψίας. Μέχρι στιγμής έχουμε σκάψει μέχρι το στέρεο – στείρο στρώμα δύο αρχαιολογικές θέσεις στον νότιο τομέα και τα τελευταία χρόνια διερευνούμε το κατώτερο στρώμα σε ένα βαθύ και απαιτητικό όρυγμα στον βόρειο τομέα. Η ομορφιά της αρχαιολογικής έρευνας έγκειται στο απρόσμενο. Δεν γνωρίζουμε σε τι βάθος πρέπει να φθάσουμε για να βρούμε εδώ το στείρο στρώμα, επομένως είναι δύσκολο να σας απαντήσω. Πρόθεσή μου είναι να ολοκληρώσω τη διερεύνηση μίας τουλάχιστον ακόμα αρχαιολογικής θέσης στον βόρειο τομέα των Ροδαφνιδίων. Έχουμε, επίσης, διερευνήσει τη στρωματογραφία περισσοτέρων από 45 γεωαρχαιολογικών ορυγμάτων σε μια μεγάλη έκταση από το χωριό Λισβόρι μέχρι τις θερμοπηγές του. Η δουλειά μας θυμίζει κάπως τον μαγνητικό τομογράφο που κάνει λεπτές τομές και προσφέρει μια καλή εικόνα της περιοχής ενδιαφέροντος. Εξάλλου έχουμε να κάνουμε με νομαδικούς πληθυσμούς χωρίς μόνιμα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα που μετακινούνται συνεχώς. Για εκείνους τόπος και πατρίδα ήταν κάτι διαφορετικό από ότι για τους εδραίους πληθυσμούς της προϊστορίας ή των ιστορικών χρόνων».
Πώς είναι η εμπειρία αυτή, είναι κάτι που θυμάστε πολύ έντονα σε αυτά τα 14 χρόνια ανασκαφής; Κάποια ιστορία ή αστεία κατάσταση με την ομάδα ανασκαφής που θα θέλατε να μοιραστείτε μαζί μας; «Τα πρώτα χρόνια της έρευνας, ένας κάτοικος του χωριού αναζητούσε «Τον καθηγητή» που διευθύνει την ανασκαφή. Οι συνεργάτες και οι φοιτήτριές μου του έλεγαν: «Να εδώ, η κυρία Γαλανίδου είναι», αλλά εκείνος αποκρινόταν «Ναι, αυτήν την γνωρίζω, βοηθάει, αλλά εγώ στον καθηγητή θέλω να μιλήσω, όποτε έρθει»… Άλλη μια αγαπημένη μου ιστορία από την πρώτη χρονιά της ανασκαφής ήταν όταν ο καλλίφωνος ψάλτης του Λισβορίου και αγαπημένος καθηγητής φυσικής μέσης εκπαίδευσης πολλών ανθρώπων του νησιού, ο γυμνασιάρχης κύριος Απόστολος Αναγνώστου, που μας έφυγε πλήρης ημερών στα 102 πριν δύο χρόνια, μετά την πρώτη ξενάγηση στα Ροδαφνίδια έσκυψε και μου ψιθύρισε στο αυτί «Τον Ερέκτους λες να τον βρούμε;». Στα Ροδαφνίδια, το Πανεπιστήμιο Κρήτης πάει σε βάθος την προϊστορία της Ελλάδας και ταυτοχρόνως χτίζει μια οργανική σχέση αμοιβαίου σεβασμού με τους ανθρώπους της Λέσβου. Όλοι μαζί, και οι φοιτητές/τριες -γιατί είναι πρωτίστως εκπαιδευτική η αποστολή μας- και οι επιστημονικοί συνεργάτες μας, είμαστε συνοδοιπόροι στην ιδιαίτερη αυτή άσκηση πατριδογνωσίας».
Η επιστήμη της αρχαιολογίας μας επιτρέπει να έρθουμε σε επαφή με τους προγενέστερους πατρογονικούς και μητρογονικούς λαούς μας και να μάθουμε μέσα από αυτούς πολλά περισσότερα από όσα θα μπορούσαμε να φανταστούμε. Μαθαίνουμε την ιστορία όσων ζούσαν στον κάθε τόπο πριν από εμάς, μέσα από μνημεία και υλικά κατάλοιπα και έτσι συνδέονται κομμάτια που ίσως πριν να φαίνονταν ασύνδετα. Η καταπληκτική δουλειά που γίνεται στα Ροδαφνίδια της Λέσβου, έχει φέρει στο φως πολλά περισσότερα από όσα θα μπορούσε να φανταστεί η ομάδα ξεκινώντας την ανασκαφή στο σημείο. Η καθηγήτρια αρχαιολογίας κ. Νένα Γαλανίδου και η ομάδα της έχουν καταφέρει να αφήσουν το αποτύπωμά τους στην αρχαιολογική κοινότητα σε μια ανασκαφή που φαίνεται να έχει να μας μάθει πολλά ακόμα.
*Όσοι επιθυμείτε να μάθετε περισσότερα, μπορείτε να βρείτε χρήσιμες πληροφορίες για τα Ροδαφνίδια και για την ανασκαφή στον ιστότοπό της: https://palaeolithiclesbos.org/
Διαβάστε ακόμα:
Aγιάσος: Αυθεντική, πολύχρωμη, ζωντανή
