Αυτή η τόσο κοινότυπη φράση ακούγεται συχνά και έχει χαραχτεί μέσα μας σαν κάτι ακλόνητο και αναλλοίωτο ανά τα χρόνια. Σύμφωνα όμως με την επιστήμη, αυτή η φράση αποδεικνύεται πέρα για πέρα αληθινή και τεκμηριωμένη. Υποστηρίζεται με σαφή επιστημονικά δεδομένα από τη νευροεπιστήμη, τη γνωστική ψυχολογία και τη μελέτη της προσωπικότητας. Η αλλαγή δεν έρχεται μόνο συναισθηματικά, αλλά ταυτόχρονα συμβαίνουν πραγματικές τροποποιήσεις στον τρόπο λειτουργίας και οργάνωσης του εγκεφάλου, καθώς διαταράσσεται η δομή των γνωστικών σχημάτων που έχουν δημιουργηθεί έως εκείνη τη δεδομένη χρονική στιγμή.
Ο εγκέφαλός μας δεν είναι στατικός, αναπτύσσεται και αλλάζει με βάση τα ερεθίσματα που δέχεται, χαρακτηρίζεται από νευροπλαστικότητα δηλαδή. Η νευροεπιστήμονας Marian Diamond υπήρξε από τις πρώτες που απέδειξαν πειραματικά ότι ένα περιβάλλον γεμάτο ερεθίσματα, κοινωνική αλληλεπίδραση και πρόκληση, οδηγεί σε μετρήσιμες αλλαγές στον εγκεφαλικό φλοιό. Το εύρημα αυτό κατέρριψε την παλαιότερη αντίληψη, η οποία ήταν αποδεκτή από τη μεγαλύτερη μερίδα του πληθυσμού, ότι ο εγκέφαλος παγιώνεται μετά την παιδική ηλικία.
Το ταξίδι, από νευροβιολογική άποψη, εμπίπτει στην κατηγορία ενός τέτοιου εμπλουτισμένου περιβάλλοντος. Κάθε νέα πόλη που επισκεπτόμαστε, κάθε διαφορετική γλώσσα που ακούμε, πόσω δε μάλλον που προσπαθούμε να μιλήσουμε, κάθε απρόβλεπτη κοινωνική αλληλεπίδραση ενεργοποιεί πολλαπλά νευρωνικά δίκτυα: αισθητηριακά, γλωσσικά, χωρικής πλοήγησης, συναισθηματικής επεξεργασίας. Η συνεχής προσαρμογή σε άγνωστες συνθήκες ενισχύει τη δημιουργία νέων συνδέσεων μεταξύ νευρώνων. Ο εγκέφαλος, ουσιαστικά, «αναδιοργανώνεται» για να ανταποκριθεί στο καινούργιο. Μαθαίνει νέες διαδρομές και μονοπάτια από τις ενώσεις που πραγματοποιεί με σκοπό να δημιουργήσει καινούργιες γέφυρες.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η επίδραση του ταξιδιού στον ιππόκαμπο, την περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με τη μνήμη και τον χωρικό προσανατολισμό. Η ερευνήτρια Eleanor Maguire μελέτησε οδηγούς ταξί στο Λονδίνο, οι οποίοι υποχρεώνονται να απομνημονεύσουν χιλιάδες δρόμους και μεγάλες αποστάσεις μέσα από κεντρικούς δρόμους αλλά και από στενά. Η μελέτη της έδειξε ότι ο οπίσθιος ιππόκαμπος αυτών των οδηγών ήταν σημαντικά μεγαλύτερος σε σχέση με άτομα χωρίς ανάλογη εμπειρία και καθημερινότητα. Η χωρική πλοήγηση σε σύνθετα περιβάλλοντα, ακριβώς αυτό που συμβαίνει όταν ταξιδεύουμε σε άγνωστα μέρη, μπορεί να προκαλέσει δομικές αλλαγές στον εγκέφαλο. Κάθε φορά που προσανατολιζόμαστε σε νέα πόλη, χαράζουμε νέους «νευρωνικούς χάρτες».
Πέρα όμως από τις καθαρά νευροβιολογικές αλλαγές, το ταξίδι επηρεάζει και τη γνωστική ευελιξία μας, την ικανότητά μας δηλαδή να μετακινούμαστε ανάμεσα σε διαφορετικά πλαίσια σκέψης. Η καθημερινή ζωή των περισσότερων από εμάς χαρακτηρίζεται από μια δομημένη ρουτίνα και αυτοματοποίηση. Οι ίδιες διαδρομές σχεδόν καθημερινά, οι ίδιες κοινωνικές νόρμες, οι ίδιες πολιτισμικές βεβαιότητες τριγύρω μας παράγουν σταθερά νοητικά σχήματα για τον εγκέφαλο. Όταν όμως βρεθούμε σε ένα πολιτισμικό πλαίσιο με διαφορετικές αξίες, ρυθμούς και ιεραρχίες, βιώνουμε γνωστική ασυμφωνία. Αναγκαζόμαστε να αναθεωρήσουμε παραδοχές που θεωρούσαμε αυτονόητες.
Η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι η παρατεταμένη έκθεση σε διαφορετικές κουλτούρες ενισχύει τη δημιουργικότητα και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων που θα προκύψουν. Οι ερευνητές Adam Galinsky και William Maddux απέδειξαν ότι άτομα που έχουν ζήσει ουσιαστικές πολυπολιτισμικές εμπειρίες, πολύ διαφορετικές από τις κοντινές στη δική τους κουλτούρα, εμφανίζουν αυξημένη ικανότητα συνδυαστικής σκέψης, δηλαδή μπορούν να συνδέουν ιδέες από διαφορετικά γνωστικά πεδία και να παράγουν πρωτότυπες λύσεις. Η έκθεση σε διαφορετικά πολιτισμικά συστήματα δεν προσθέτει μόνο νέες πληροφορίες και εμπειρίες· μεταβάλλει τον τρόπο επεξεργασίας και κατανόησής τους.
Παράλληλα, το ταξίδι επηρεάζει και τη δομή της προσωπικότητας. Μια μελέτη των Zimmermann και Neyer (2013) σε φοιτητές που σπούδασαν στο εξωτερικό έδειξε ότι η εμπειρία αυτή συνδέεται άρρηκτα με την αύξηση του χαρακτηριστικού της «Ανοιχτότητας στην Εμπειρία» (Openness to Experience), ενός από τους πέντε βασικούς παράγοντες προσωπικότητας στο μοντέλο Big Five. Η αλλαγή δεν ήταν απλά προσωρινή, αλλά παρέμενε μετρήσιμη σε υψηλά ποσοστά και μετά την επιστροφή από τις σπουδές τους. Το χαρακτηριστικό της «ανοιχτότητας» σχετίζεται με τη δημιουργικότητα, την ανεκτικότητα στην αμφισημία αλλά και την περιέργεια.
Επιπλέον, η επαφή με τα φυσικά τοπία κατά τη διάρκεια των ταξιδιών έχει αποδειχθεί ότι ενισχύει τη συγκέντρωση και τη δημιουργική σκέψη. Η Θεωρία Αποκατάστασης της Προσοχής (Attention Restoration Theory) των Rachel Kaplan και Stephen Kaplan υποστηρίζει ότι η φύση προσφέρει ένα είδος «ήπιας εστίασης» που επιτρέπει στον προμετωπιαίο φλοιό να ανακάμψει από τη γνωστική κόπωση. Σε πειραματικές μελέτες, τα άτομα που περπάτησαν σε φυσικό περιβάλλον εμφάνισαν σημαντική αύξηση στην επίδοση των δημιουργικών δοκιμασιών που ακολούθησαν σε σχέση με όσους περπάτησαν σε αστικό περιβάλλον.
Σημαντικό ρόλο έχει και η έννοια που έχει μπει τον τελευταίο καιρό για τα καλά στο λεξιλόγιό μας, η ενσυναίσθηση. Η άμεση αλληλεπίδραση μας με ανθρώπους διαφορετικών κοινωνικών και ιστορικών συνθηκών ενεργοποιεί περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την κοινωνική κατανόηση και τη θεωρία του νου (theory of mind). Οι εμπειρίες από διαφορετικούς πολιτισμούς μειώνουν την τάση για στερεοτυπική σκέψη και αυξάνουν την ικανότητα κατανόησης πολλαπλών οπτικών του ίδιου ζητήματος. Η ηθική κρίση γίνεται λιγότερο απόλυτη και πλαισιώνεται από πολλές και διαφορετικές οπτικές και συγκρίσιμες αξίες, ώστε να αναμετρηθούν και να φτάσουμε στη λύση.
Ωστόσο, η αλλαγή δεν είναι αυτόματη. Οι ίδιες έρευνες δείχνουν ότι η ουσιαστική μεταμόρφωση συνδέεται με την ενεργή στάση κατά την καθημερινότητα των ταξιδιών μας: την αλληλεπίδραση με τους ντόπιους, την προσπάθεια κατανόησης της κουλτούρας τους, τη ζωή πέρα από την τουριστική παγίδα. Όταν το ταξίδι περιορίζεται σε επιφανειακή κατανάλωση εμπειριών, η γνωστική μετατόπιση είναι μικρότερη. Η εσωτερική στάση -περιέργεια, ταπεινότητα, διάθεση μάθησης- λειτουργεί καταλυτικά.
Το κλειδί, εάν θέλεις να επισπεύσεις τη διαδικασία και να αλλάξει στα αλήθεια ο τρόπος που σκέφτεσαι, είναι η συμμετοχή σου στο ταξίδι αυτό να είναι ενεργή τόσο πνευματικά όσο και σωματικά. Να προσπαθήσεις να μάθεις λίγες λέξεις του καθημερινού λεξιλογίου της γλώσσας αυτής και να επικοινωνείς με αυτές για το διάστημα που βρίσκεσαι στη χώρα. Να δοκιμάσεις παραδοσιακά φαγητά και γλυκά για να έρθεις σε άμεση επαφή με τις γεύσεις τους. Να κάνεις ό,τι μπορείς για να γίνεις ένα με τους γηγενείς.
Επομένως, η φράση «τα ταξίδια αλλάζουν τον τρόπο που σκέφτεσαι», που ακούμε από παιδιά, επιβεβαιώνεται σε πολλαπλά επίπεδα. Σε νευροβιολογικό επίπεδο, ενεργοποιείται η νευροπλαστικότητα και ενισχύονται τα νευρωνικά δίκτυα που σχετίζονται με τη μνήμη, τον προσανατολισμό και τη μάθηση. Σε γνωστικό επίπεδο, καλλιεργείται η ευελιξία και η δημιουργικότητα. Σε επίπεδο προσωπικότητας, ενισχύεται η ανοιχτότητα και η ανεκτικότητα στην αμφισημία. Σε κοινωνικό επίπεδο, διευρύνεται η ενσυναίσθηση και η κατανόηση της πολυπλοκότητας.
Διαβάστε ακόμα:
7 ταξίδια, 7 εμπειρίες ζωής που θα αλλάξουν τη ματιά σας στον κόσμο
