Ό,τι υπάρχει κάτω από την επιφάνεια της γης μάς ασκεί γοητεία, κάτι που επιβεβαιώνεται από μύθους και αφηγήσεις από όλο τον πλανήτη και όλες τις εποχές, από τον Άδη της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας μέχρι τον «Υπόγειο Κόσμο» του Ντον Ντε Λίλο ή, στη non-fiction σφαίρα, το βιβλίο «Υπογαία» του Robert Macfarlane, που ήδη από τον υπότιτλό του μάς προσκαλεί σε «ένα ταξίδι στα βάθη της Γης και του χρόνου». Τα σπήλαια του Μάαστριχτ συνδυάζουν αυτή τη γοητεία με μια καλοσχεδιασμένη ξενάγηση, που πλαισιώνει με πλούτο πληροφοριών ό,τι δεν είναι ορατό.
Ένα βροχερό μεσημέρι της άνοιξης, μετά τη διαδικτυακή κράτηση που έχουμε κάνει σε μια από τις αγγλόφωνες ξεναγήσεις στα Βόρεια Σπήλαια του Μάαστριχτ (North Caves, Grotten Noord), μέρος του δικτύου σπηλαίων του λόφου Σαιν Πιέτερσμπερχ μαζί με τα Σπήλαια Zonneberg, βρισκόμαστε σε ένα γκρουπ δεκαπέντε περίπου επισκεπτών από όλο τον κόσμο, στην είσοδο του δαιδαλώδους δικτύου 22.000 στοών που εκτείνεται στο υπογάστριο της πόλης του ολλανδικού νότου, στην περιοχή της Λιμβουργίας, στα σύνορα με Βέλγιο και Γερμανία.
Η όποια ανασφάλεια εξανεμίζεται αμέσως από τους κανόνες ασφαλείας που μας μεταφέρει η εκπαιδευμένη ξεναγός – άλλωστε, όπως εξηγεί, πρόκειται να διασχίσουμε ένα μικρό και λεπτομερώς χαρτογραφημένο κομμάτι των τούνελ. Διευκρινίζει επίσης ότι παρά την ονομασία του μνημείου δεν πρόκειται για σπήλαια αλλά για ένα εγκαταλειμμένο ορυχείο, που άρχισε να σκάβεται πριν από περίπου 800 χρόνια για την εξόρυξη ασβεστόλιθου και συνέχισε να εκτείνεται σε μήκος και σε πλάτος, καλύπτοντας τελικά μια περιοχή περίπου 60 χλμ.
Ο 10χρονος γιος μου είναι το μοναδικό παιδί αυτής της ομάδας, αν και η εμπειρία είναι kid-friendly, αλλά η ξεναγός αμέσως τον κάνει να αισθανθεί ισότιμο μέλος της, αναθέτοντάς του να κρατάει ένα από τα φαναράκια, καθώς στα σπήλαια δεν υπάρχει τεχνητός φωτισμός, και να προχωράει μπροστά μαζί της. Εκείνος όχι απλώς ανταποκρίνεται αλλά σε όλη τη διάρκεια της διαδρομής τη βομβαρδίζει με ερωτήσεις στα αγγλικά, που η ξεναγός απαντά με προθυμία.
Οι στοές όχι μόνο έχουν εντυπωσιακό μήκος αλλά διακόπτονται συχνά από επιβλητικές αίθουσες που θυμίζουν ναό σε ατμόσφαιρα και μέγεθος. Αλλά η μεγαλύτερη έκπληξη είναι τα έργα τέχνης που βρίσκονται διάσπαρτα σε όλο το δίκτυο των σπηλαίων, άλλοτε τοιχογραφίες με κάρβουνο, άλλοτε γλυπτά, άλλοτε εμπνευσμένα από την ιστορία του χώρου, άλλοτε με ελεύθερο θέμα, όλα από διαφορετικούς δημιουργούς, ο καθένας με τη δική του τεχνοτροπία. Πολλά από αυτά ανατέθηκαν σε εικαστικούς όταν ο ασβεστόλιθος αντικαταστάθηκε από μοντέρνα οικοδομικά υλικά, τα ορυχεία έκλεισαν και μετατράπηκαν σε τουριστική ατραξιόν, αρχικά για λίγους, εύπορους επισκέπτες.
Σε μια αίθουσα βλέπουμε ένα γλυπτό αφιερωμένο στον Ποσειδώνα, σε διάλογο με μια τεχνητή δεξαμενή νερού που χτίστηκε στο δάπεδο. Σε μια άλλη, τοιχογραφίες δεινοσαύρων παραπέμπουν στα απολιθώματα των προϊστορικών τεράτων που ανακαλύφθηκαν εδώ. Μετά τον θάνατό τους η περιοχή καλύφθηκε από θαλασσινό νερό. Η αποσύνθεση της οργανικής ύλης, σε συνδυασμό με την πίεση από το νερό, οδήγησε, σε διάστημα εκατομμυρίων χρόνων, στον σχηματισμό των ασβεστολιθικών στρώσεων. Το πλέον διάσημο γιγαντιαίο ερπετό εδώ είναι ο μοσάσαυρος, γιατί θεωρείται ότι η ανακάλυψη των απολιθωμάτων του συνέβαλε στη διατύπωση της θεωρίας της εξέλιξης από τον Δαρβίνο.
Στα σπήλαια αφθονούν επίσης οι προσωπογραφίες, ενισχύοντας την αίσθηση ότι βρίσκεσαι στον κόσμο των μαγικών πλασμάτων ενός παραμυθιού. Πολλές είναι ανώνυμες, άλλες απεικονίζουν γνωστές προσωπικότητες. Η προσωπογραφία του D.C. van Schaik τιμά τον μηχανικό που κλήθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα να βελτιώσει το σύστημα μεταφοράς ασβεστόλιθου στα ορυχεία: όπως και έκανε, επινοώντας την κατασκευή ενός τούνελ που πήρε το όνομά του. Το πιο εντυπωσιακό όμως ήταν ότι, στις δεκαετίες του ’30 και του ’40, μαζί με τον γιο του και έναν βοηθό, ανέλαβε να χαρτογραφήσει το δίκτυο των στοών. Το αποτέλεσμα μάς περιμένει προς το τέλος της διαδρομής: ένας γιγαντιαίος και εντυπωσιακά λεπτομερής χάρτης, ο οποίος, ωστόσο, δεν καλύπτει ολόκληρη την περιοχή.
Η υγρασία στο εσωτερικό των σπηλαίων αγγίζει το 98%. Ο ασβεστόλιθος είναι απίστευτα πορώδης. Για του λόγου το αληθές, η ξεναγός αδειάζει ένα μπουκαλάκι με νερό στα τοιχώματά του και, σε δευτερόλεπτα, έχει απορροφηθεί. Μοιάζει σχεδόν αδιανόητο να ζει κανείς εδώ μέσα. Κι όμως οι στοές, εκτός από χώροι εργασίας, χρησιμοποιήθηκαν περιστασιακά και ως καταφύγια πολέμου. Στη λεγόμενη «γαλλική γωνιά», για παράδειγμα, τα τοιχώματα έχουν αλλάξει χρώμα από τους καπνούς του φούρνου των γεωργών που είχαν καταφύγει εδώ το 1794 για να προστατευτούν από τα γαλλικά στρατεύματα. Η φωτιά τους χρησίμευε για να μαγειρεύουν, αλλά και για να στεγνώνουν τα ρούχα τους από την υγρασία.
Άλλες μορφές ζωής, ευδοκιμούν σε αυτές τις συνθήκες. Όπως τα δεκάδες είδη νυχτερίδας που κατοικούν στα σπήλαια και τα μανιτάρια που καλλιεργούνται στο απόλυτο σκοτάδι. Στο παρελθόν η είσοδος στα σπήλαια του λόφου Σαιν Πιέτερσμπερχ ήταν ελεύθερη. Ποιος ξέρει πόσες ιστορίες εκτυλίχθηκαν στο εσωτερικό τους, ειδικά στα θρυλικά πάρτι που διοργανώνονταν εδώ. Κάποιες, ωστόσο, είχαν τραγική εξέλιξη: παρέες χάθηκαν στον λαβύρινθο των στοών, για να εντοπιστούν όταν ήταν πλέον πολύ αργά. Έκτοτε η είσοδος επιτρέπεται μόνο σε οργανωμένες ξεναγήσεις. Τα Βόρεια Σπήλαια του Μάαστριχτ μπορούν να συνδυαστούν με μια επίσκεψη στην Κρύπτη (Vault, Kluis), που στην αρχή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου χρησιμοποιήθηκε ως θησαυροφυλάκιο για 800 κορυφαία έργα τέχνης της Ολλανδίας –για παράδειγμα, των Rembrandt και Vermeer– και διασώθηκαν όλα.
Η δική μας ξενάγηση ολοκληρώθηκε στην έξοδο των σπηλαίων. Βγήκαμε ύστερα από σχεδόν μιάμιση ώρα, χορτάτοι από ερεθίσματα και νέες γνώσεις. Στο μεταξύ, όπως συμβαίνει συχνά σε αυτά τα μέρη, η βροχή είχε δώσει τη θέση της σε μια λαμπερή λιακάδα. Η ημέρα έκλεισε ιδανικά, με ένα ποτήρι Riesling στο υπαίθριο καφέ, με θέα ολόκληρη την πόλη.
Διαβάστε ακόμα:
Delft: Στη δραστήρια και ιστορική φοιτητούπολη της Ολλανδίας
5+1 στάσεις στο Ρότερνταμ – Η «πύλη της Ευρώπης»
