Σαράγεβο: Μία πόλη χωρισμένη στα δύο, εντός συνόρων

Αν και αυτό από μόνο του ακούγεται τρομακτικό, όλες οι λεπτομέρειες που έρχονται με τον καιρό στην επικαιρότητα κάνουν το σκηνικό ακόμα πιο ζοφερό. Ήταν ίσως από τους πρώτους πολέμους που παρακολουθήσαμε μέσα από εκτεταμένες τηλεοπτικές ανταποκρίσεις σε όλη την υφήλιο. Τα τελευταία χρόνια έχει ξεκινήσει να ακούγεται όλο και πιο έντονα η αλήθεια πίσω από τους ελεύθερους σκοπευτές του Σαράγεβο, ενώ υποθέσεις και σχετικοί φάκελοι εξετάζονται από τις αρμόδιες αρχές. Την προσομοίωση ενός video game στην πραγματική ζωή, έτσι θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε το «safari ανθρώπων» που έλαβε χώρα από το 1992 έως το 1995. Πολλοί επιφανείς και προνομιούχοι φέρεται να ταξίδευαν ως «τουρίστες πολέμου», σύμφωνα με καταθέσεις και δημοσιεύματα της περιόδου, πληρώνοντας υπέρογκα ποσά σε Σέρβους στρατιώτες με σκοπό να ζήσουν ως «ελεύθεροι σκοπευτές για ένα Σαββατοκύριακο», σκοτώνοντας Βόσνιους αμάχους. Κρυμμένοι στα βουνά που περικυκλώνουν τη πρωτεύουσα, και με συγκεκριμένο τιμοκατάλογο, «έπαιζαν» τους δολοφόνους όπως στις κονσόλες. Σύμφωνα με μαρτυρίες που έχουν δει το φως της δημοσιότητας, τα παιδιά αναφέρονται ότι «κόστιζαν» περισσότερο από τους άνδρες (κατά προτίμηση ένστολους και ένοπλους), τις γυναίκες και τέλος τους ηλικιωμένους, όπως αναφέρεται σε σχετικές καταθέσεις και δημοσιογραφικές έρευνες.

Η πιο επικίνδυνη μεριά της πόλης για να βρίσκεσαι εκείνη την περίοδο ήταν η Sniper Alley, η λεωφόρος των ελεύθερων σκοπευτών δηλαδή, εκεί που οι άνθρωποι δεν περπατούσαν αλλά έτρεχαν. Εκεί που δεν περίμενες σε φανάρια ή σε ανοιχτά σημεία του δρόμου, εκεί που ακούγονταν πιο έντονα από οπουδήποτε αλλού οι πυροβολισμοί των snipers. Το Σαράγεβο για σχεδόν 4 χρόνια βρισκόταν στο έλεος των ελεύθερων σκοπευτών, οι κάτοικοι της πρωτεύουσας ζούσαν ανάμεσα στην τρέλα και την πραγματικότητα. Πολλοί ήταν οι άνθρωποι που έγιναν εσωτερικοί μετανάστες και βρέθηκαν στην πρωτεύουσα για το διάστημα αυτό, καθώς ένιωθαν μεγαλύτερη ασφάλεια στην ίδια πόλη με τον ΟΗΕ. Η αλήθεια είναι όμως ότι ο ΟΗΕ διατηρούσε παρουσία κυρίως στην περιοχή του αεροδρομίου, ενώ οι μάχες συνεχίζονταν και κλιμακώνονταν σε άλλα σημεία της πόλης, και έτσι πολλοί πολίτες έμεναν για μήνες σε καταφύγια με σοβαρές ελλείψεις σε τρόφιμα, νερό και θέρμανση.

Οι άνθρωποι της πόλης δεν σταμάτησαν να εμπνέουν ακόμα και μέσα στα καταφύγια. Έκαναν ό,τι μπορούσαν για να μην χάσουν την ψυχραιμία και την όρεξή τους για ζωή, ενώ από πάνω συνεχιζόταν η πολιορκία. Έτσι συνέβη όταν μέσα στα καταφύγια διοργανώθηκε διαγωνισμός καλλιστείων για τη Miss Sarajevo 1993 και προβλήθηκε τηλεοπτικά σε όλο τον κόσμο. Οι νικήτριες στο τέλος σηκώνουν ένα πανό που έγραφε «DON’T LET THEM KILL US». Η σκηνή αυτή ενέπνευσε το συγκρότημα U2 να δημιουργήσει το τραγούδι «Miss Sarajevo», το οποίο αργότερα ερμήνευσε και ο Luciano Pavarotti. Ο πόλεμος στο Σαράγεβο στάθηκε αφορμή έμπνευσης και για τους Magic De Spell, οι οποίοι δημιούργησαν το τραγούδι «Sarajevo (Φώναξε)», στο οποίο βρίσκονται οι ανατριχιαστικοί στίχοι που περικλείουν όσα νιώθαμε αλλά δεν μπορούσαμε να εκφράσουμε με λέξεις.

«Φώναξε η ζωή μας χάνεται πάει
Διάλυσε τη σκόνη που σκεπάζει το φως
Ο θάνατος διακοπές στο Σαράγεβο πάει
Ξύπνησε στις ειδήσεις τα βλέπεις και τρως»

Τα τελευταία χρόνια όμως δεν πάει μόνο ο θάνατος διακοπές στο Σαράγεβο. Τα πράγματα έχουν αλλάξει αλλά δεν έχουν ξεχαστεί. Η πόλη δεν αρνείται το παρελθόν της, το αναδεικνύει και το τιμά. Αυτός είναι και ο λόγος που το Σαράγεβο έχει μπει σε μια περίοδο ταξιδιωτικής άνθισης. Η πόλη έχει ανασυγκροτηθεί και σε πολλά σημεία της έχουν καλυφθεί σε μεγάλο βαθμό τα ίχνη όσων συνέβησαν εκεί. Φαινομενικά.

Τα μουσεία στα οποία μπορείτε να περιηγηθείτε είναι διαφορετικά από τα συνηθισμένα και αξίζουν τον χρόνο σας. Το Μουσείο της Πολιορκίας του Σαράγεβο (Siege of Sarajevo Museum), σας ταξιδεύει πίσω στον χρόνο μέσω εκθεμάτων, φωτογραφιών και προσωπικών αντικειμένων, αναδεικνύοντας την καθημερινή ζωή και τα δεινά του πολέμου, αποτελώντας έναν σημαντικό χώρο μνήμης. Αποτελεί βασικό σταθμό για να κατανοήσουμε πώς θα μπορούσαν να κυλούν οι μέρες σε τόσο δύσκολες συνθήκες και, χωρίς να προσπαθεί να μειώσει τη δίνη του πολέμου, ρίχνει φως στα μικρά αλλά εξίσου σημαντικά καθημερινά πράγματα.

Συγκλονιστικό είναι και το Μουσείο Παιδικής Ηλικίας στον Πόλεμο (War Childhood Museum), που αξίζει να δείτε και να νιώσετε όλα όσα έχουν δοθεί σε αυτό, είτε από τα παιδιά που επιβίωσαν από την πολιορκία είτε από ανθρώπους που θέλησαν να συμβάλουν ως φόρο τιμής. Μέσα σε αυτό παρουσιάζονται προσωπικά αντικείμενα, μαρτυρίες και ιστορίες, διατηρώντας ζωντανή τη μνήμη των δύσκολων ημερών από την παιδική οπτική. Ένα κείμενο που συνοδεύει ένα έκθεμα είναι πραγματικά χαραγμένο μέσα μου από τη στιγμή που το διάβασα: «Κάθομαι κάτω από το δέντρο παρέα με τον φίλο μου και κοιτάζω τα χρώματα της φύσης. Πράσινο το χρώμα των φύλλων. Μπλε το χρώμα του ουρανού. Κόκκινο το χρώμα του φίλου μου όταν η οβίδα έσκασε στο κεφάλι του».

Εάν όμως η ξενάγησή σας στην πρωτεύουσα της Βοσνίας θέλετε να κλείσει με ένα πιο αισιόδοξο μουσειακό έκθεμα, τότε δεν θα πρέπει να παραλείψετε το «Τούνελ της Ελπίδας». Είναι μια υπόγεια σήραγγα μήκους περίπου 800 μέτρων, που κατασκευάστηκε κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της πόλης. Συνέδεε το πολιορκημένο Σαράγεβο με το ελεγχόμενο από τον ΟΗΕ αεροδρόμιο, επιτρέποντας τη μεταφορά τροφίμων, ανθρωπιστικής βοήθειας και όπλων. Σήμερα μπορείτε να περπατήσετε σε περίπου 25 από τα 800 μέτρα της και να νιώσετε την ελπίδα να κατακλύζει και εσάς, όταν δείτε το φως του ήλιου να φωτίζει τα σκαλάκια του τέλους, την πόρτα προς την ελευθερία.

Στους δρόμους της πόλης θα δείτε καθολικούς, ορθόδοξους αλλά και μουσουλμανικούς ναούς. Οι άνθρωποι κάποτε ζούσαν στα στενά αυτά ειρηνικά, χωρίς έντονες αντιπαλότητες λόγω θρησκείας. Πλέον έχουν μείνει οι μιναρέδες να στέκουν αγέρωχοι, ως υπενθύμιση μιας παλαιότερης εποχής πριν από τον πόλεμο. Το σύγχρονο Σαράγεβο είναι μια πόλη που συνδυάζει έντονα το παρελθόν με το παρόν. Χτισμένο σε μια κοιλάδα που διασχίζει ο ποταμός Miljacka, αποτελεί ένα ιδιαίτερο μωσαϊκό πολιτισμών, αρχιτεκτονικών επιρροών και ιστορικών μνημών. Σήμερα μπορεί κανείς να περπατήσει σε μια πόλη όπου συνυπάρχουν οθωμανικά σοκάκια, αυστροουγγρικά κτίρια και σύγχρονες αστικές παρεμβάσεις, δημιουργώντας μια μοναδική ταξιδιωτική εμπειρία.

Η καρδιά του Σαράγεβο είναι η Baščaršija, η ιστορική οθωμανική αγορά που αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό σημείο της πόλης. Τα στενά πλακόστρωτα δρομάκια, τα μικρά εργαστήρια χαλκού, τα παραδοσιακά καφενεία και τα καταστήματα με τοπικά προϊόντα δημιουργούν μια έντονη ανατολίτικη ατμόσφαιρα, γι’ αυτό και προσελκύουν μεγάλο αριθμό επισκεπτών. Στην κεντρική πλατεία βρίσκεται και το ξύλινο σιντριβάνι Sebilj, ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα του Σαράγεβο, όπου συγκεντρώνονται πολλοί ντόπιοι και επισκέπτες. Στους δρόμους της πόλης θα δείτε πολύ συχνά ντόπιους να παίζουν υπαίθριο σκάκι στις πλατείες, μια εικόνα πολύ ξεχωριστή και όμορφη, γιατί οι άνθρωποι αυτοί γνωρίζουν πως η ζωή μπορεί να αλλάξει σε δευτερόλεπτα και στο τέλος αυτό που μένει είναι οι ίδιοι.

Ο ποταμός Miljacka διασχίζει ολόκληρη την πόλη και αποτελεί ένα από τα βασικά στοιχεία της. Οι όχθες του έχουν μετατραπεί σε όμορφους πεζόδρομους και χώρους περιπάτου, όπου κανείς μπορεί να κάνει βόλτα ή να κινηθεί με ποδήλατο, απολαμβάνοντας τη θέα στα ιστορικά κτήρια και τις γέφυρες. Οι γέφυρες πάνω από τον Miljacka αποτελούν επίσης σημαντικά σημεία ενδιαφέροντος. Η πιο ιστορική είναι η Latin Bridge, γνωστή γιατί κοντά σε αυτή δολοφονήθηκε το 1914 ο αρχιδούκας Φραγκίσκος Φερδινάνδος. Στο κέντρο της πόλης βρίσκεται και η Drvenija Bridge, μια γέφυρα του 19ου αιώνα που χρησιμοποιείται κυρίως από πεζούς και ποδηλάτες και αποτελεί μέρος της καθημερινότητας. Πιο σύγχρονο αρχιτεκτονικό στοιχείο είναι η πεζογέφυρα Festina Lente, που ξεχωρίζει για το ιδιαίτερο σχήμα της, με μια χαρακτηριστική καμπύλη στο κέντρο, προσκαλώντας τους επισκέπτες να σταματήσουν για να απολαύσουν τη θέα του ποταμού.

Στις όχθες του ποταμού δεσπόζει επίσης το επιβλητικό κτίριο της Vijećnica, του παλιού δημαρχείου, που χτίστηκε το 1896 σε νεομαυριτανικό στυλ και αποτελεί ένα από τα πιο εντυπωσιακά κτίρια της πόλης. Για πανοραμική θέα του Σαράγεβο, πολλοί επισκέπτες ανεβαίνουν στο Yellow Fortress (Žuta Tabija), από όπου μπορεί κανείς να δει ολόκληρη την πόλη να απλώνεται μέσα στην κοιλάδα και τον ποταμό να τη διασχίζει. Το σημείο είναι ιδιαίτερα δημοφιλές στο ηλιοβασίλεμα.

Ένα από τα πιο συγκινητικά μνημεία της σύγχρονης ιστορίας της πόλης είναι τα λεγόμενα «Ρόδα του Σαράγεβο». Πρόκειται για σημάδια που άφησαν οι όλμοι κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της πόλης, όταν οι εκρήξεις δημιούργησαν μικρούς κρατήρες στο οδόστρωμα. Μετά τον πόλεμο, οι κάτοικοι αποφάσισαν να γεμίσουν ορισμένους από αυτούς τους κρατήρες με κόκκινη ρητίνη. Το σχήμα που δημιουργείται θυμίζει πέταλα λουλουδιού, γι’ αυτό και ονομάστηκαν «ρόδα». Το κόκκινο χρώμα συμβολίζει το αίμα των ανθρώπων που σκοτώθηκαν στα συγκεκριμένα σημεία. Τα «Ρόδα του Σαράγεβο» βρίσκονται διάσπαρτα σε δρόμους και πλατείες της πόλης και αποτελούν ένα ιδιαίτερο είδος μνημείου. Είναι μικρά, διακριτικά σημάδια μέσα στην καθημερινή ζωή της πόλης που θυμίζουν σε όποιον τα βλέπει το παρελθόν ενσωματωμένο στο παρόν. Περπατώντας στο Σαράγεβο, ο επισκέπτης μπορεί ξαφνικά να συναντήσει ένα τέτοιο κόκκινο αποτύπωμα στο πεζοδρόμιο, μια σιωπηλή υπενθύμιση της πολιορκίας, και πρέπον θα ήταν να μην καταπατώνται προς ένδειξη τιμής στους πεσόντες. Σήμερα αυτά τα σημάδια λειτουργούν ως συμβολικοί τόποι μνήμης. Μικροί, σιωπηλοί συμβολισμοί δεν εντοπίζονται μόνο στο έδαφος, αν κάποιος επισκέπτης περπατά με το βλέμμα ψηλά, θα δει τις προσόψεις των κτιρίων εξίσου «τρυπημένες» από σφαίρες. Όλα αυτά, μαζί με τις παλιές ολυμπιακές εγκαταστάσεις, δείχνουν πώς το Σαράγεβο κουβαλά ταυτόχρονα μνήμες ελπίδας και τραύματος, συνθέτοντας την ιδιαίτερη ταυτότητα μιας πόλης που συνεχίζει να ζει και να εξελίσσεται.

Το 1984 το Σαράγεβο φιλοξένησε τους Χειμερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες, ένα γεγονός που θεωρήθηκε σύμβολο ανοίγματος και αισιοδοξίας για την τότε Γιουγκοσλαβία. Οι αγώνες πραγματοποιήθηκαν κυρίως στα βουνά που περιβάλλουν την πόλη -τα Trebević, Jahorina, Bjelašnica και Igman- τα οποία μέχρι σήμερα αποτελούν σημαντικούς προορισμούς για χειμερινά σπορ. Από τις πιο εντυπωσιακές εγκαταστάσεις που μπορεί να επισκεφθεί σήμερα κανείς είναι η παλιά πίστα bobsleigh και luge στο όρος Trebević. Η εγκατάσταση αυτή, που κάποτε φιλοξενούσε διεθνείς αγώνες υψηλού επιπέδου, σήμερα βρίσκεται εγκαταλελειμμένη και καλύπτεται από γκράφιτι. Παρά την εγκατάλειψη, έχει μετατραπεί σε ένα από τα πιο ιδιαίτερα σημεία της πόλης, προσελκύοντας φωτογράφους, ταξιδιώτες και λάτρεις της αστικής εξερεύνησης. Στα γύρω βουνά λειτουργούν ακόμη ορισμένα από τα χιονοδρομικά κέντρα που δημιουργήθηκαν για τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Η Jahorina και η Bjelašnica αποτελούν δημοφιλείς χειμερινούς προορισμούς για σκι και snowboard, ενώ το καλοκαίρι μετατρέπονται σε χώρους πεζοπορίας και ορεινών δραστηριοτήτων. Έτσι, οι ολυμπιακές εγκαταστάσεις δεν αποτελούν μόνο ιστορικό μνημείο αλλά και μέρος της σύγχρονης τουριστικής ζωής της πόλης. Ωστόσο, η ιστορία τους συνδέεται και με τον πόλεμο της Βοσνίας (1992-1995). Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας του Σαράγεβο, πολλές από αυτές τις εγκαταστάσεις χρησιμοποιήθηκαν ως στρατιωτικές θέσεις ή υπέστησαν σοβαρές καταστροφές.

Στο σύγχρονο Σαράγεβο όμως, υπάρχει σαν ένα αόρατο πέπλο από πάνω και η Ελλάδα, καθώς η χώρα μας συνέβαλε στην αποκατάσταση σημαντικών δημόσιων κτιρίων της πόλης μετά το τέλος του πολέμου. Ανάμεσά τους συγκαταλέγεται και το κτίριο της Ομοσπονδιακής Βουλής, η ανακατασκευή του οποίου συνδέεται και με ελληνική χρηματοδότηση. Για αυτό και συχνά αναφέρεται ως «Κτίριο φιλίας Βοσνίας-Ελλάδας», θυμίζοντας μια περίοδο κατά την οποία επιχειρήθηκαν κινήσεις προσέγγισης και εξομάλυνσης των διαφορών χωρίς τη χρήση όπλων. Μια προσπάθεια που δεν οδήγησε άμεσα στον τερματισμό των συγκρούσεων, οι οποίες συνεχίστηκαν για τα επόμενα χρόνια.

Η επίσκεψη στο σημερινό Σαράγεβο είναι μια εμπειρία πολύ διαφορετική από τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Η πόλη μπορεί να είναι ενωμένη στον χάρτη, όμως οι διαχωριστικές γραμμές παραμένουν σε κοινωνικό επίπεδο. Οι άνθρωποι ζουν μαζί, αλλά χωριστά. Καταλαβαίνεις σε ποια μεριά βρίσκεσαι από τις σημαίες που κυματίζουν κατά μήκος των δρόμων. Ζουν στην ίδια πόλη, αλλά πηγαίνουν σε διαχωρισμένα σχολεία και διδάσκονται από διαφορετικά βιβλία ιστορίας, γι’ αυτό και η συζήτηση με τους ντόπιους μπορεί να αλλάξει αισθητά από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Συνολικά, το σύγχρονο Σαράγεβο είναι μια πόλη που αποκαλύπτεται καλύτερα περπατώντας, από την οθωμανική αγορά μέχρι τις γέφυρες του Miljacka και τα αυστροουγγρικά κτίρια. Η συνύπαρξη διαφορετικών θρησκειών, πολιτισμών και ιστορικών στρωμάτων δημιουργεί μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα που κάνει την πόλη να μοιάζει με ένα ζωντανό πολιτισμικό μωσαϊκό. Μια πόλη που αγκαλιάζει το παρελθόν χωρίς να προσπαθεί να το κρύψει, όπου η κοινή πορεία των ανθρώπων παραμένει μια ανοιχτή διαδικασία, κάτι που δεν πρέπει να ξεχνάμε όσοι την επισκεπτόμαστε.

Διαβάστε ακόμα:

Σαράγεβο: Γιατί η low-profile βαλκανική πρωτεύουσα είναι σταυροδρόμι εμπειριών

City Break στο Νόβι Σαντ: Γιατί να επισκεφθείτε την δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Σερβίας

Για σκι στα Βαλκάνια: Φυσικό και τεχνητό χιόνι, πίστες ανάμεσα στα έλατα