Η ελληνική κληρονομιά στο Greece Talks: Τέσσερις προσωπικότητες μιλούν για τον τόπο, την ιστορία και το μέλλον του

Κατερίνα Σακελλαροπούλου, τέως Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας και Πρόεδρος του Δ.Σ. του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου

Στην ανάγκη προστασίας της ιδιαίτερης φυσιογνωμίας των ελληνικών προορισμών και στον ουσιαστικό συνδυασμό της ανάπτυξης με την παράδοση επικεντρώθηκε η Κατερίνα Σακελλαροπούλου, αντλώντας παραδείγματα από τη Θράκη και τη Ζαγορά του Πηλίου, περιοχές από τις οποίες κατάγεται. Όπως επισήμανε, οι δύο τόποι, ιδιαίτερα η Θράκη, διατήρησαν σε σημαντικό βαθμό τον χαρακτήρα τους, καθώς δεν γνώρισαν την έντονη τουριστική ανάπτυξη άλλων περιοχών. Άσκησε κριτική στο μοντέλο της «εύκολης ανάπτυξης» που ακολούθησε η χώρα, με διαρκή προσφυγή στη δόμηση και συχνά ανεπαρκή ή αποσπασματικό σχεδιασμό. Αναφέρθηκε χαρακτηριστικά στα Κουφονήσια, όπου διαπίστωσε την κατασκευή τουριστικών μονάδων με πισίνες σε κάθε δωμάτιο, παρά την άμεση πρόσβαση στην εξαιρετική θάλασσα. «Αυτά είναι γραφικότητες. Είναι παραλογισμοί», σχολίασε.

Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στην παράδοση ως σημαντικό στοιχείο της ταυτότητας και της αναπτυξιακής προοπτικής ενός τόπου, αναφέροντας το παράδειγμα της Θεσσαλονίκης και την προσπάθεια του Γιάννη Μπουτάρη να αναδείξει την πολυπολιτισμική ιστορία της πόλης, με την ελληνική, την τουρκική και την εβραϊκή παρουσία.

Παράλληλα, συνδέοντας την τοποθέτησή της με τις επισημάνσεις της Μαρίας Ευθυμίου, στάθηκε στην τάση των Ελλήνων να υποτιμούν τη συλλογική τους πρόοδο. Υπενθύμισε ότι η Ελλάδα, παρά τους πολέμους και τις ιστορικές αναταραχές, κατόρθωσε να αποκτήσει σταθερούς δημοκρατικούς θεσμούς, με τη Μεταπολίτευση να αποτελεί τη μακροβιότερη περίοδο θεσμικής ομαλότητας. «Άρα να μην αδικούμε τους εαυτούς», ανέφερε, υπογραμμίζοντας τη σημασία της αναγνώρισης όσων έχει κατακτήσει η χώρα. Τέλος, επισήμανε ότι τα προβλήματα της κοινωνίας δεν έχουν ως αιτία τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Μαρία Ευθυμίου, Ομότιμη Καθηγήτρια Ιστορίας του ΕΚΠΑ

Στην ανάγκη ενίσχυσης της αυτογνωσίας και της αυτοπεποίθησης των Ελλήνων επικεντρώθηκε η Μαρία Ευθυμίου, ασκώντας έντονη κριτική στη διαρκή τάση αυτοαμφισβήτησης και απαξίωσης της χώρας. «Είμαστε ένας λαός που συνεχώς στη σύγχρονη εποχή αυτοακυρώνει τον εαυτό του», ανέφερε, επισημαίνοντας ότι η Ελλάδα έχει πραγματοποιήσει σημαντικά άλματα σε όλους τους τομείς κατά τις τελευταίες οκτώ δεκαετίες. Όπως υπογράμμισε, η συστηματική καλλιέργεια μιας αρνητικής εικόνας δημιουργεί κλίμα εσωτερικής μιζέριας και αίσθημα ήττας, ιδιαίτερα στις νεότερες γενιές. «Πρέπει να αποκτήσουμε τη χαρά της ζωής που μας αναλογεί», τόνισε, αναδεικνύοντας τη σημασία της αναγνώρισης των δυνατοτήτων και των επιτευγμάτων της χώρας. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στον φυσικό πλούτο και στη γεωγραφική ποικιλομορφία της Ελλάδας, από τα βουνά, τις κοιλάδες, τις λίμνες και τους καταρράκτες μέχρι τα χιλιάδες νησιά της, επισημαίνοντας ότι ακόμη και οι ίδιοι οι Έλληνες αγνοούν πολλές από τις ομορφιές της πατρίδας τους.

Ως ορειβάτισσα από την ηλικία των 17 ετών, μίλησε και μέσα από τις προσωπικές της εμπειρίες. Συνέδεσε τη γεωγραφία της χώρας με τη διαχρονική ενασχόληση των κατοίκων της με τη γεωργία, την κτηνοτροφία, το εμπόριο και κυρίως τη ναυτιλία, στην οποία, όπως επισήμανε, η Ελλάδα κατέχει πρωταγωνιστική θέση παγκοσμίως. Αναδεικνύοντας την κινητικότητα, την προσαρμοστικότητα και την ικανότητα των Ελλήνων να ανταποκρίνονται σε απρόβλεπτες συνθήκες, σχολίασε με χιούμορ: «Δώσε στον Έλληνα χάος να μερακλωθεί. Έχει σημασία. Μην του δώσεις μια γραμμή ίσια, μπερδεύεται». Αναγνώρισε, ωστόσο, ότι αυτή η ιδιαιτερότητα συνοδεύεται από αδυναμίες στον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, οι οποίες χρειάζεται να αντιμετωπιστούν.

Παράλληλα, αναφέρθηκε στην επίδραση του Εθνικού Διχασμού και του Εμφυλίου Πολέμου στη συλλογική νοοτροπία, εκτιμώντας ότι η ιστορική πόλωση εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι Έλληνες αντιλαμβάνονται και αξιολογούν την πραγματικότητα. Στάθηκε επίσης στην αρνητικότητα που εκδηλώνεται στο διαδίκτυο και στην τάση να αποδίδονται ιδεολογικές ταυτότητες ακόμη και στην αισιοδοξία ή στην απαισιοδοξία. Μέσα από τις επισημάνσεις της, υπογράμμισε την ανάγκη υπέρβασης αυτών των αντιλήψεων, ώστε η ελληνική κοινωνία να μπορεί να αναγνωρίζει τόσο τις αδυναμίες όσο και την πρόοδό της, χωρίς να χάνει την αυτοπεποίθηση και τη δυνατότητα να προχωρά μπροστά.

Χρήστος Ζερεφός, Εθνικός Εκπρόσωπος για την Κλιματική Αλλαγή και Πρόεδρος του Διεθνούς Κοινού των Ακαδημιών

Στις σοβαρές απειλές που αντιμετωπίζουν η φυσική και πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας και το περιβάλλον επικεντρώθηκε ο Χρήστος Ζερεφός, επισημαίνοντας ότι η άγνοια, η ελλιπής εκπαίδευση και η επιδίωξη του εύκολου κέρδους αποτελούν σημαντικούς παράγοντες υποβάθμισής τους. Υπενθύμισε τη γνωστή ρήση του Μαχάτμα Γκάντι για τη δυνατότητα της Γης να καλύπτει τις ανάγκες των ανθρώπων, αλλά όχι την απεριόριστη επιθυμία τους για περισσότερα, υπογραμμίζοντας ότι το περιβάλλον που ενέπνευσε σπουδαίους καλλιτέχνες απειλείται από την ίδια την ανθρώπινη δραστηριότητα. Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στον σεβασμό της επιστημονικής γνώσης, τονίζοντας ότι «η επιστήμη δεν έχει προτιμήσεις, δεν έχει συναίσθημα, έχει συνέπεια, έχει ορθολογισμό και λέει την αλήθεια».

Αναφερόμενος στη σχέση της κλιματικής αλλαγής με τον ελληνικό τουρισμό, εξήγησε ότι παλαιότερες επιστημονικές μελέτες είχαν αναδείξει τη δυνατότητα προσαρμογής της τουριστικής δραστηριότητας στη μεταβολή των εποχών, με τους επισκέπτες να επιλέγουν διαφορετικές περιόδους του έτους. Επισήμανε ότι οι πιέσεις του υπερτουρισμού στη φέρουσα ικανότητα των προορισμών αποτελούν έναν υπαρκτό αλλά διαχειρίσιμο κίνδυνο, σε αντίθεση με την ξηρασία, η οποία, όπως προειδοποίησε, απειλεί σχεδόν το 40% της ελληνικής επικράτειας, κυρίως στα ανατολικά. Αναφέρθηκε επίσης στην υποχώρηση του υδροφόρου ορίζοντα και στην υφαλμύρωση των παράκτιων υδάτων, υπογραμμίζοντας την ιδιαίτερη ευαλωτότητα μιας χώρας με τόσο εκτεταμένη ακτογραμμή.

Παράλληλα, χαρακτήρισε το 2050 κρίσιμο και επικίνδυνο σημείο καμπής για την κλιματική αλλαγή, τονίζοντας την ανάγκη επιτάχυνσης της μετάβασης από τα ορυκτά καύσιμα στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, όπως είχε επισημανθεί και στο πλαίσιο της Συμφωνίας του Παρισιού. Αναφέρθηκε στις επιπτώσεις των ακραίων καιρικών φαινομένων, επικαλούμενος τις εκτιμώμενες ζημιές των 3 δισ. ευρώ από την κακοκαιρία Daniel και του 1,5 δισ. ευρώ από τον Ιανό, ενώ εξήγησε τον ρόλο των συστημάτων ατμοσφαιρικού εμποδισμού στην εκδήλωση παρατεταμένων καυσώνων και ακραίων φαινομένων. Στάθηκε ακόμη στην αύξηση της μέσης θερμοκρασίας της Αθήνας κατά τις τελευταίες έξι με επτά δεκαετίες, σε συνάρτηση με την παγκόσμια τάση υπερθέρμανσης. Πέρα από τις οικονομικές συνέπειες, έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στην ανθρώπινη διάσταση των καταστροφών, επισημαίνοντας ότι «η αξία και ενός μόνο ανθρώπου που χάνεται είναι ανεκτίμητη» και ότι καμία οικονομική αποτίμηση δεν μπορεί να αποδώσει το πραγματικό μέγεθος μιας ανθρώπινης απώλειας. Σε μια ευρύτερη αναφορά στην ανθρώπινη συμπεριφορά, εξέφρασε επίσης τον προβληματισμό του για τον φθόνο ως χαρακτηριστικό που, κατά την εκτίμησή του, επηρεάζει αρνητικά την ελληνική κοινωνία, ενώ αναφέρθηκε και στη μαθηματική προσέγγιση της ομορφιάς και της αρμονίας μέσα από τις αναλογίες, με αφορμή το έργο του Φιμπονάτσι.

Δημήτρης Φιλιππίδης, Αρχιτέκτων

Στην ξεχωριστή Σαντορίνη, στην Αθήνα που είναι «μια αβίωτη πόλη» αλλά «οι ξένοι λένε άλλο τραγούδι γι’ αυτήν» και από «αυτή την κατάσταση της πλήρους εξαθλίωσης, φτάνουμε στην άλλη εικόνα, της πλήρους αγιοποίησής της», αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, ο αρχιτέκτων Δημήτρης Φιλιππίδης, κατά την τοποθέτησή του στο πάνελ «Η ελληνική κληρονομιά» στο πλαίσιο του ετήσιου συνεδρίου Greece Talks 2026.

Αναφορικά με τη Σαντορίνη, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς ένας παραδοσιακός οικισμός, ένα νησί με την ιδιαιτερότητα και την ομορφιά της εξελίχθηκε σε αυτό που λέμε σήμερα το μαζικό τουρισμό. Επισκεπτόμενος κάθε χρόνο το νησί, από το 1970 και για τα επόμενα 30 χρόνια, ο Δημήτρης Φιλιππίδης σημείωσε πως η Σαντορίνη «ήταν μια τραυματική εμπειρία γιατί ζήσαμε 30 χρόνια εκεί και θέλοντας και μη καταλαβαίνει κανένας αυτές τις μεγάλες αλλαγές που γίνονται μέσα στο χρόνο. Μπορεί να ήμασταν βέβαια ξένοι, δεν ήμασταν όλο το χρόνο ήμασταν μόνο τα καλοκαίρια όμως εισπράτταμε πάρα πολύ καθαρά όλες αυτές τις φοβερές αλλαγές που έγιναν ενδιάμεσα. Εισπράτταμε τα αγαθά του τόπου κλέβοντάς τα ουσιαστικά από αυτούς που τα δικαιούνταν. Σε αυτά τα 30 χρόνια η Σαντορίνη η οποία ήταν ξεχωριστή έτσι κι αλλιώς δηλαδή».

Ωστόσο, είπε ο κ. Φιλιππίδης, «μέσα στα χρόνια οι ντόπιοι έμαθαν και αυτοί την αξία των πραγμάτων που είχαν, που μέχρι εκείνη τη στιγμή αδιαφορούσαν για αυτά, επειδή το κύριο τους μέλημα ήταν να επιβιώσουν και άρχισαν να γίνονται να μπαίνουν μέσα σε αυτή την αγορά μέσα σε αυτή τη λογική. Το ότι τα πράγματα θα εξελίσσονταν μέχρι το σημείο που φτάσανε και φτάνουνε τώρα ήταν πολύ φυσικό. Αλλά ήταν και κάτι αφόρητο για μας που είχαμε τη νοσταλγία. Δηλαδή αυτή η τόσο εξωτική Σαντορίνη έγινε ένα προϊόν. Καταναλώσιμο, έπηξε από κόσμο έγινε κάτι το αγνώριστο».

Όσο για την Αθήνα, «έχουμε περάσει διάφορες περιόδους όπου θεωρούσαμε ότι ζούμε σε μια άθλια πόλη, ότι είναι απάνθρωπη, ότι είναι πνιγμένη στο τσιμέντο και στο μπετόν, ότι οι άνθρωποι δυστυχούν. Είναι μια αβίωτη πόλη. Όμως, όπως συνήθως γίνεται, ακούμε και τους ξένους τι λένε για μας. Και οι ξένοι λένε τελείως άλλο τραγούδι. Και κάποια στιγμή, αυτό γίνεται μόδα και αρχίζουμε να κοιτάμε με διαφορετικό τρόπο γύρω μας. Και από αυτή την κατάσταση της πλήρους εξαθλίωσης, φτάνουμε στην άλλη εικόνα, της πλήρους αγιοποίησης. Τώρα ζούμε σε μια τέτοια ρομαντική περίοδο, όπου η πόλη πια δεν είναι μόνο αυτό που ανακαλύπτουν οι τουρίστες που είναι το κέντρο, η Πλάκα και τα λοιπά, αλλά είναι μια πόλη η οποία είναι ζωντανή, ότι είναι δυναμική», υπογράμμισε ο κ. Φιλιππίδης.

Παρά ταύτα, αυτό το οποίο βλέπουμε, αξίζει τον κόπο. «Έχει σημασία, έχει αξία, είναι ο τόπος μέσα στον οποίο ζούμε, και δεν μπορούμε να τον περιφρονούμε, και εναπόκειται στον καθένα από εμάς να τον αναδείξουμε και να τον καταλάβουμε, για να μπορέσει και η ζωή μας η ίδια να μπορέσει να τον γεμίσει με παραγωγικό τρόπο», και αυτό είναι κάτι το οποίο ο Φιλιππίδης δίδασκε στους φοιτητές του.