Το σπίτι του Νίκου Καζαντζάκη βρίσκεται σε απόσταση λίγων λεπτών με τα πόδια βόρεια του λιμανιού της Αίγινας, στην ευρύτερη περιοχή Λιβάδι, ενώ το σημείο όπου βρίσκεται είναι γνωστό ως Πλακάκια. Πρόκειται για ένα λιτό, σχεδόν ασκητικό κτίσμα με γαλάζια παντζούρια, που στέκεται ακόμα σαν να το έχει αγγίξει ελάχιστα ο χρόνος, κοιτάζοντας τη θάλασσα σαν να περιμένει τον ένοικό του να επιστρέψει. Το σπίτι ανήκει σήμερα σε δύο Ελληνίδες, από τις οποίες η μία μοιράζει τη ζωή της ανάμεσα στην Αίγινα και την Ελβετία. Ήρθαμε σε επαφή μαζί τους, αλλά δεν θέλησαν να δώσουν συνέχεια, ίσως γιατί προτιμούν ο ιδιωτικός τους χώρος να μη γίνει αξιοθέατο.
Ο Νίκος Καζαντζάκης εγκαταστάθηκε για πρώτη φορά στο νησί της Αίγινας το 1927. Η επιλογή δεν ήταν τυχαία. Η Αίγινα εκείνης της εποχής αποτελούσε ένα σχετικά ήσυχο καταφύγιο, αρκετά κοντά στην Αθήνα αλλά και αρκετά μακριά από τον θόρυβό της, ιδανικό για έναν άνθρωπο που ζητούσε συγκέντρωση και εσωτερική σιγή. Επιστρέφοντας από την Ασία το 1935, αγόρασε ένα χωράφι στον μικρό οικισμό Λιβάδι, δύο χιλιόμετρα βόρεια της πόλης της Αίγινας.
Ωστόσο, το ίδιο το σπίτι ήρθε αργότερα. Τον Ιούλιο του 1935, ο Καζαντζάκης, μαζί με τον φίλο του Τάκη Καλμούχο, αγόρασε στην Αίγινα ένα χωράφι στη θέση «Λιβάδι», έξω από τη χώρα. Τον Μάιο του 1936 θεμελιώθηκε το σπίτι, το οποίο ο Καζαντζάκης αποκαλούσε «Κουκούλι», σε σχέδιο του αρχιτέκτονα Βασίλη Δούρα. Η λέξη «κουκούλι» ήταν η ακριβής μεταφορά της σχέσης του με τον χώρο. Εκεί μέσα ο συγγραφέας μεταμορφωνόταν, όπως ακριβώς μεταμορφώνεται κάθε πλάσμα που κλείνεται στο δικό του κουκούλι για να ξαναβγεί αλλαγμένο.
Την άνοιξη του 1937, όταν εγκαταστάθηκαν εκεί ο Καζαντζάκης και η Ελένη Σαμίου, το σπίτι ήταν ακόμα ημιτελές. Η κατασκευή ολοκληρώθηκε και με τη δική τους προσωπική εργασία. Ο Νίκος βοηθούσε τους χτίστες, αρμολογούσε και επέβλεπε τις εργασίες. Η εικόνα αυτή του μεγάλου λογοτέχνη να δουλεύει με τα χέρια του, να σηκώνει πέτρες και να ασβεστώνει τοίχους, έχει κάτι το συμβολικό: ο άνθρωπος που έγραφε για την αγωνία της ύπαρξης «χτιζόταν» και ο ίδιος μαζί με το σπίτι του.
Η αρχιτεκτονική του κτίσματος ακολουθούσε μια συγκεκριμένη φιλοσοφία. Το σπίτι χτίστηκε λιτό, σύμφωνα με τη λογική των σπιτιών της υπαίθρου της Αίγινας, εναρμονισμένο με το τραχύ περιβάλλον του. Μέσα όμως σε αυτή τη λιτότητα υπήρχαν δύο λεπτομέρειες που μαρτυρούσαν πολλά για τον άνθρωπο που το κατοίκησε: στο βορειοδυτικό υπόστεγο τοποθετήθηκε μια ξυλόγλυπτη γοργόνα, την οποία ο Καζαντζάκης είχε δει σε έναν ταρσανά του νησιού, ενώ στο ανώφλι, που είναι το οριζόντιο δοκάρι ή η πέτρα που βρίσκεται πάνω από μια πόρτα ή παράθυρο, κάτι σαν το «κατώφλι της κορυφής», αν το σκεφτείς έτσι. Στην αρχιτεκτονική, είναι το στοιχείο που «κλείνει» την ανοιχτή πλευρά ενός ανοίγματος από πάνω και μεταφέρει το βάρος του τοίχου προς τα πλαϊνά. Το συναντάς συχνά σε παραδοσιακά λιθόκτιστα σπίτια, όπου συνήθως ήταν μια μεγάλη πελεκητή πέτρα – είχε τοποθετηθεί ο ιερός τροχός του Σιντοϊσμού, φτιαγμένος από μαύρες και χρυσές ψηφίδες.
Ο ιερός τροχός του Σιντοϊσμού ήταν εντοιχισμένος στον ανατολικό τοίχο του σπιτιού και ήταν φτιαγμένος με μαύρες και χρυσές ψηφίδες. Η ελληνική μυθολογία συνομιλούσε εκεί με τη σιντοϊστική παράδοση της Ιαπωνίας, σε μια εικόνα που ταιριάζει στην ψυχή του Καζαντζάκη, ενός ανθρώπου που δύσκολα θα χωρούσε σε έναν μόνο πολιτισμό.
Οι μαρτυρίες για την καθημερινότητα του συγγραφέα στην Αίγινα μιλούν για μπάνια στα βράχια κάτω από το σπίτι και για ώρες δουλειάς στο γραφείο της ταράτσας. Από εκεί, με ανοιχτή θέα στη θάλασσα, ο Καζαντζάκης ολοκλήρωσε την έκτη γραφή της Οδύσσειας, έγραψε τις Τερτσίνες και μετέφρασε Δάντη, Χάουπτμαν, Κοκτώ, Σαίξπηρ, Γκαίτε και Πιραντέλλο.
Όμως το πιο αναγνωρίσιμο πεζογραφικό έργο που συνδέθηκε με την Αίγινα γράφτηκε μέσα σε μια από τις σκοτεινότερες περιόδους της ελληνικής ιστορίας. Ο Καζαντζάκης έγραψε τον «Βίο και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά» στην Αίγινα, στα χρόνια της γερμανικής Κατοχής. Τις πιο μαύρες μέρες της πείνας έγραψε το πιο κεφάτο έργο του. Η ειρωνεία αυτή της Ιστορίας είναι από μόνη της ένα λογοτεχνικό γεγονός: ενώ η Ελλάδα λιμοκτονούσε, ο Ζορμπάς χόρευε ήδη στο μυαλό του δημιουργού του.
Στο σπίτι φιλοξενήθηκαν ο Σικελιανός, ο Κακριδής, ο Πρεβελάκης και πολλοί άλλοι διανοούμενοι της εποχής. Το «κουκούλι» λειτουργούσε και ως άτυπο πνευματικό σαλόνι, τόπος συνάντησης μυαλών που αναζητούσαν νόημα μέσα στον πόλεμο.
Το ζεύγος Καζαντζάκη έμεινε στο σπίτι μέχρι το 1946. Ύστερα ήρθε η αναχώρηση που δεν αντιστράφηκε ποτέ. Ο Καζαντζάκης έφυγε από την Αίγινα, αλλά η Αίγινα φαίνεται πως δεν έφυγε ποτέ από μέσα του. Τα γράμματα που έστελνε στον Πρεβελάκη το δείχνουν καθαρά. Αρκετά χρόνια αργότερα, το 1953, έγραφε στον φίλο του: «Έφυγα για σαράντα μέρες από την Αίγινα και δεν αξιώθηκα να ξαναγυρίσω».
Σήμερα, το σπίτι ανήκει σε ιδιώτες και δεν είναι ανοιχτό στο κοινό, αξίζει όμως να το δει κανείς έστω κι από έξω. Στην πλευρά που βλέπει προς τον δρόμο, ένας σκαλιστός βράχος με το όνομά του, αλλά και η λιτή επιγραφή στο σπίτι, θυμίζουν στον επισκέπτη ότι εδώ έζησε και δημιούργησε ο Νίκος Καζαντζάκης. Αυτή η απλή αναφορά μοιάζει αρκετή. Τα έργα που γράφτηκαν εδώ μέσα μιλούν μόνα τους εδώ και δεκαετίες, σε περισσότερες από 50 γλώσσες και διαλέκτους.
Το «Κουκούλι» της Αίγινας είναι η απόδειξη ότι τα μεγάλα έργα δεν γεννιούνται σε παλάτια, αλλά σε μοναχικά δωμάτια, ή σε ήσυχες γωνιές με θέα στη θάλασσα, όπου ένας άνθρωπος αποφάσισε να καθίσει και να αντιμετωπίσει τη λευκή σελίδα του.
Διαβάστε ακόμα:
Περιήγηση στην Αίγινα – Τα νεοκλασικά κτήρια, τα φιστίκια και οι αρχαιολογικοί χώροι
