Αρκεί να ακούσεις τη λέξη μαστίχα για να ταξιδέψει μεμιάς το μυαλό σου σε ένα νησί που ευωδιάζει. Αρκεί να δεις τη φωτογραφία κάποιου από τα περίφημα Μαστιχοχώρια για να επιθυμήσεις να εξερευνήσεις τους μεσαιωνικούς οικισμούς της νότιας Χίου. Nα γευτείς τα ολόγλυκα, ΠΓΕ μανταρίνια της για να ονειρευτείς ανοιξιάτικους περιπάτους στους οπωρώνες της εύφορης πεδιάδας του χιώτικου Κάμπου. Φτάνει να κοντοσταθείς έξω από τα εντυπωσιακά αρχοντικά από κόκκινη θυμιανούσικη πέτρα, για να γεννήσει το μυαλό σου ιστορίες για Γενουάτες κι εύπορους κτηματίες του προπερασμένου αιώνα.
Μια βουτιά στα γαλαζοπράσινα νερά της Αγίας Δύναμης είναι αρκετή για να θυμηθείς την πολύτιμη απλότητα του ελληνικού καλοκαιριού. Αλλά και μια ματιά σε κάποια από τις ζωγραφικές απεικονίσεις της Σφαγής της Χίου, είναι ικανή να σε συγκινήσει με μία από τις δραματικότερες στιγμές της ελληνικής ιστορίας.
Κι όμως, όλα τα παραπάνω δεν αρκούν παρά στο ελάχιστο για να περιγράψουν την πολυδιάστατη μοναδικότητα της Χίου, του νησιού όπου οι πρωτόγνωρες εμπειρίες σε κυκλώνουν από παντού και σε κερδίζουν για πάντα. Αφήνοντας για λίγο τη γοητευτική Χώρα με τις σπουδαίες πολιτιστικές αναφορές, τα ενδιαφέροντα μουσεία, το καλοδιατηρημένο Κάστρο και τα άφθονα οθωμανικά μνημεία -και πριν το καλοκαίρι μας βρει στις ανεξάντλητες παραλίες της Χίου- η άνοιξη μας καλεί για διαδρομές από την ενδοχώρα ως τον νότο, γεμάτες μοναδικές εικόνες. Και μπορεί ένα Σαββατοκύριακο να είναι αρκετό για να εντοπίσουμε στον χάρτη ιστορικά χωριά, μεσαιωνικούς οικισμούς και μνημεία-τοπόσημα, αλλά όπως όλα στη Χίο, δεν είναι αρκετό για την χορτάσουμε.
Δαφνώνας
Μαντεύοντας από πού πήρε το όνομά του το γαλήνιο χωριό-έκπληξη, διαπιστώνεις ότι στη Χίο δεν μοσχοβολά μόνο η μαστίχα και τα άνθη των εσπεριδοειδών. Σε απόσταση μόλις 9,5 χιλιομέτρων από τη Χώρα, ο Δαφνώνας ζει στους δικούς του αυθεντικούς ρυθμούς και αποπνέει σε κάθε βήμα την αγάπη και τη φροντίδα των κατοίκων για το χωριό τους. Αλλά και τις καλλιτεχνικές τους κλίσεις, που αποτυπώνονται στις ζωηρές τοιχογραφίες και αρτίστικες πινελιές που κοσμούν δημόσια σημεία: πέρα από τις καλλίγραφες ταμπέλες με τα ονόματα των οδών που έχουν φιλοτεχνηθεί ως μέρος των δράσεων του Πολιτιστικού Μορφωτικού Συλλόγου «Η Δάφνη», την προσοχή σας θα τραβήξουν τοίχοι που αποτυπώνουν το καφενείο, τον τσαγκάρη, τον μύλο του χωριού και τη μορφή του Ιωάννη Στουπάκη, ιδρυτή της ομώνυμης ποτοποιίας, την οποία θα συναντήσετε λίγο έξω από το χωριό κι όπου θα δοκιμάσετε, εκτός από τα εκλεκτά αποστάγματα μαστίχας, λικέρ από ντόπια μανταρίνια και το περίφημο καζανιστό ούζο της Χίου.
Προηγουμένως, αξίζει ένα σύντομο ταξίδι στο όχι πολύ μακρινό παρελθόν και στην καθημερινότητα της ζωής στο χωριό, στο μικρό αλλά περιεκτικό Λαογραφικό Μουσείο Στουπάκη. Σκεύη σχετιζόμενα με την παραγωγή και το εμπόριο ούζου, εργαλεία των αγροτικών εργασιών, δωμάτια χωριάτικων σπιτιών με οικογενειακά κειμήλια, κομμάτια της ιστορίας του ίδιου του χωριού, ακόμη και μια ολοζώντανη σχολική αίθουσα περασμένων δεκαετιών, δίνουν ένα νοσταλγικό αέρα στην επίσκεψη στον Δαφνώνα, που επιφυλάσσει ακόμη μία έκπληξη: αρκετά από τα ανηφορικά σοκάκια του είναι τόσο στενά, που μόλις χωρά να τα διασχίσει ένα άτομο κάθε φορά, ενώ διαθέτει και τη δική του «Πορτάρα», ένα ακόμη ελαφρώς ανηφορικό, θολωτό και ασπρισμένο σοκάκι.
Πριν φύγετε, θα απολαύσετε την πανοραμική θέα από την άκρη της κεντρικής πλατείας Λιβάδι, που απλώνεται από τον Κάμπο της Χίου ως τα τουρκικά παράλια του Τσεσμέ, και θα σημειώσετε ότι στην εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονα στήνεται στις 27 Ιουλίου ένα από τα μεγαλύτερα πανηγύρια ολόκληρου του νησιού.
Καλαμωτή
Από τους λιγότερο δημοφιλείς μεσαιωνικούς οικισμούς της Χίου, η Καλαμωτή μοιάζει αρχικά με κουβάρι από πέτρινες στοές, ωστόσο, χάρη στο ξεκάθαρο πολεοδομικό της σχέδιο, όλα τα τοξωτά δρομάκια της καταλήγουν στην Άνω Πλάτσα, όπου δεσπόζει η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής. Η πλατεία αποτελεί την καρδιά του αλλοτινού διοικητικού κέντρου των Μαστιχοχωρίων, που υπήρξε τόσο πλούσιο και ακμάζον, ώστε ήταν το πρώτο που ηλεκτροδοτήθηκε. Εδώ βρισκόταν κάποτε ο πύργος Βαρβακάς, ενώ σ΄ αυτή την πλατεία στις μέρες μας διατηρείται με αγάπη ένα πρωτότυπο, υποτυπώδες μουσείο: αυτό της Φιλαρμονικής της Καλαμωτής, η οποία ιδρύθηκε το 1953 και αναβιώνει από το 2022, φανερώνοντας την αγάπη των κατοίκων για τη μουσική. Τους τοίχους μιας μικρής αίθουσας κοσμούν μουσικά όργανα της δεκαετίας του 1970 και φωτογραφίες των ομογενών του χωριού.
Αφήστε τα σοκάκια να σας οδηγήσουν στο μεσαιωνικό τμήμα της Καλαμωτής που έχει χαρακτηριστεί ιστορικό, διατηρητέο μνημείο και μη διστάσετε να περιηγηθείτε και λίγο έξω από το χωριό. Βορειοανατολικά θα βρείτε το δημοτικό σχολείο και απέναντί του ένα μαρμάρινο ηρώο – έργο του σημαντικού γλύπτη Μιχαήλ Τόμπρου, ενώ νοτιοανατολικά αξίζει μια στάση στην εκκλησία του 14ου αιώνα Παναγία του Αγρελωπού, με τις τοιχογραφίες της ίδιας εποχής, το περίτεχνο, επιχρυσωμένο τέμπλο και τα ένθετα στην πρόσοψη γλυπτά.
Πυργί
Μοναδικό όσο και το πολύτιμο μαστίχι που του χάρισε ευμάρεια, το μεγαλύτερο από τα μεσαιωνικά Μαστιχοχώρια είναι από μόνο του ικανός λόγος για να φτάσουμε 25 χιλιόμετρα νότια της Χώρας. Η ξεχωριστή του εικόνα δεν μοιάζει με καμιά άλλη στην Ελλάδα – μια οφθαλμαπάτη ασπρόμαυρων γεωμετρικών σχεδίων, τόσο λεπτοδουλεμένων και με τέτοια ακρίβεια, που δυσκολεύεσαι να πιστέψεις ότι έχουν μετρηθεί και δουλευτεί στο χέρι. Πρόκειται για τα λεγόμενα «ξυστά», σχέδια πιθανόν γενοβέζικης προέλευσης, που κυριολεκτικά έχουν ξυστεί στην ασπρισμένη μαύρη άμμο του επιχρίσματος των εξωτερικών τοίχων σε κατοικίες, στοές και ναούς, χαραγμένα με χάρακα και διαβήτη από έμπειρους μάστορες και τεχνίτες. Τα μοτίβα είναι τόσο περίπλοκα σε κάποιες περιπτώσεις και τέτοιας έκτασης, που ολόκληρο το Πυργί μοιάζει να καλύπτεται από αραχνοΰφαντη δαντέλα, δικαιολογώντας απόλυτα το χαρακτηρισμό «το ζωγραφιστό χωριό».
Ακολουθώντας τις στολισμένες τοξωτές στοές της αυθεντικής αμυντικής ρυμοτομίας και περιδιαβαίνοντας τα γραφικά σοκάκια, παρατηρούμε τις τριώροφες συνήθως κατοικίες – ακόμη κι αν εξωτερικά διακρίνονται μόνο οι δύο όροφοι, ώστε να μην αδικείται κανένα παιδί της οικογένειας- και πίσω από τις βαμμένες σε έντονα χρώματα πόρτες φανταζόμαστε πως κυλούσε η καθημερινότητα: με τα ζώα να βρίσκουν στέγαση στο υπόγειο, την εστία μαγειρέματος να συγκεντρώνει γύρω της την οικογένεια και τα δωμάτια στα πατάρια να λειτουργούν ως χώροι ύπνου.
Αυτά και πολλές ακόμη, όχι τόσο μακρινές ιστορίες θα πληροφορηθείτε στα καφενεία που κυκλώνουν τον θεαματικό ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, που επιβάλλεται στο κέντρο του Πυργίου, χτισμένος τον 17ο αιώνα, φέροντας τα δικά του εντυπωσιακά ξυστά μοτίβα.
Επισκεφθείτε επίσης τον ναό του Ταξιάρχη της ίδιας περιόδου, τους πολύ παλαιότερους Αγίους Αποστόλους (13ος-14οςαι.) ένα πλούσια διακοσμημένο με καλοδιατηρημένες τοιχογραφίες βυζαντινό μνημείο. Πριν αφήσετε πίσω το Πυργί, περάστε από τον φούρνο του 1965 για να προμηθευτείτε χιώτικα κουρκουμπίνια – κουλουράκια με φρέσκο χυμό πορτοκαλιού.
Ολύμποι
Στη διάρκεια της 6 χιλιομέτρων διαδρομής που χωρίζει το Πυργί από τους Ολύμπους, συντροφιά σας θα είναι η μοναδική εικόνα των μαστιχόδεντρων, των σχίνων των οποίων το πολύτιμο «δάκρυ» εξακολουθεί να αποτελεί την κύρια πηγή εισοδήματος για τους κατοίκους της νότιας Χίου. Καλλιέργειες μέχρι εκεί που φτάνει το μάτι, φουντωτά δέντρα σε απόλυτα οργανωμένη διάταξη που συχνά εναλλάσσονται με ελαιόδεντρα, δίνουν το όνομά τους στο σύνολο των 24 χωριών της νοτιοδυτικής Χίου. Ένα από αυτά, οι Ολύμποι, που ιδρύθηκαν τον 13ο αιώνα -εποχή των Παλαιολόγων- παραμένουν ένα από τα πιο αυθεντικά Μαστιχοχώρια.
Ο μεσαιωνικός οικισμός μοιάζει άθικτος από χρόνο και ανθρώπινες παρεμβάσεις, ένας από τους λίγους που δεν καταστράφηκαν στο μεγάλο σεισμό του 1881, θυμίζοντας την εποχή που οι Γενουάτες, οργανώνοντας τη συστηματική εκμετάλλευση του μονοπωλιακού προϊόντος της μαστίχας, έδωσαν στα χωριά της βυζαντινής εποχής φρουριακή δομή, ώστε να προστατεύονται από τις πειρατικές επιδρομές. Ένας πέτρινος δαίδαλος από σχεδόν ανήλια σοκάκια απλώνεται γύρω από την πλατεία, όπου συναντάμε την ογκώδη σιλουέτα του μεσαιωνικού κεντρικού αμυντικού πύργου.
Το ψηλότερο τμήμα της κατασκευής που έφτανε τα 20 μέτρα, δεν σώζεται πλέον, καθώς χρησιμοποιήθηκε για να χτιστεί η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, ενώ το ισόγειο της στιβαρής δομής στεγάζει τις ταβέρνες και τα καφενεία που δίνουν ζωή στο χωριό. Από τις δύο διπλανές εκκλησίες που συναντούμε αφήνοντας την πλατεία –Αγία Παρασκευή και Ταξιάρχης– αξιοπρόσεκτο είναι το ξυλόγλυπτο τέμπλο της πρώτης, που ανάγεται στον 18ο αιώνα.
Εντοπίστε και την καλοδιατηρημένη, επίσης μεσαιωνική, διώροφη Τράπεζα των Ολύμπων, τη βαριά σιδερένια πύλη που αποτελούσε τη μία και μόνη είσοδο του χωριού και όσες περισσότερες ζωγραφισμένες πόρτες και παράθυρα, στα έντονα χρώματα των οποίων απεικονίζονται υπαρκτά πρόσωπα των Ολύμπων – είχαμε την τύχη να μας καλημερίσει η γιαγιά, τη μορφή της οποίας προηγουμένως παρατηρήσαμε αποτυπωμένη σε μια πόρτα.
Μεστά
Θα αναρωτηθείτε αν ο χρόνος έχει παγώσει για πάντα στο Μεσαίωνα, καθώς θα εισέρχεστε από ένα τοξωτό σοκάκι σ΄ ένα χωριό-κάστρο, τόσο συμπαγές που τα συνεχόμενα σπίτια του είναι χτισμένα έτσι ώστε να σχηματίζει η ίδια η πέτρινη τειχοποιία τους την αμυντική περίμετρο του οικισμού. Φτάνοντας σε λίγα μόλις μέτρα στην πλατεία, το λεγόμενο «Λιβάδι» όπου χτυπά η καρδιά των Μεστών, με τη μεγαλοπρεπή εκκλησία των Ταξιαρχών να καταλαμβάνει τη θέση του κεντρικού πύργου, επιβεβαιώνεται ότι το σαν βγαλμένο από παραμύθι καστροχώρι, είναι ένα από τα εντυπωσιακότερα χωριά της Χίου.
Ένα πλέγμα από γοητευτικά σοκάκια στολισμένα με λουλουδιασμένες γλάστρες απλώνεται ακτινωτά γύρω από τα cafe και τα μαγαζάκια με χειροτεχνήματα και προϊόντα μαστίχας, οδηγώντας στους πέντε αμυντικούς πύργους που προφύλασσαν τους κατοίκους από ληστρικές επιδρομές.
Έξυπνα χτισμένες πέτρινες καμάρες κάνουν το βλέμμα να σηκώνεται ψηλά, πάνω από τα πλακόστρωτα στενά, για να παρατηρήσει τον τρόπο που οι κάτοικοι μπορούσαν να συγκεντρωθούν στον κεντρικό πύργο σε περίπτωση που κινδύνευαν από επιδρομείς, γρήγορα και χωρίς να βγουν στους δρόμους.
Δεν θα δυσκολευτείτε να εντοπίσετε τους υπόλοιπους πέτρινους φρουρούς την περίμετρο των Μεστών, ούτε και η δική τους σωζόμενη μεσαιωνική είσοδο: η αποκαλούμενη «Πόρτα του Καπετάνιου» βρίσκεται μεταξύ των πύργων Μιλητά και Αγίου Χαράλαμπου, οφείλει δε την ονομασία της στο διοικητή του κάστρου ή Καπετάνιο, που ζούσε στο παρακείμενο φυλάκιο. Ρίξτε μια ματιά στη σιδερένια πόρτα της που την εποχή των Γενουατών άνοιγε με την ανατολή του ήλιου κι έκλεινε στη δύση – θα διαπιστώσετε πως βρίσκεται ακόμη σε άριστη κατάσταση.
Πριν η περιήγησή σας ολοκληρωθεί με ελληνικό καφέ με μαστίχα και γλυκό του κουταλιού χιώτικο μανταρίνι ή δοκιμάζοντας το τοπικό απόσταγμα σούμα σε κάποιο café, περάστε από τους δύο σπουδαίους ναούς των Μεστών. Ο μεν Μεγάλος Ταξιάρχης είναι ο μεγαλύτερος ναός της Χίου, γεμάτος πολύτιμα κειμήλια, ο δε Παλαιός Ταξιάρχης συγκαταλέγεται στις αρχαιότερες εκκλησίες του νησιού και εντυπωσιάζει με το σκαλισμένο στο χέρι τέμπλο από ξύλο καρυδιάς. Διακοσμημένο με ιδιαίτερα λεπτομερείς παραστάσεις αποτελεί ένα ακόμη εξαιρετικό δείγμα των πλούσιων παραδόσεων αυτού του μοναδικού τόπου.
Διαβάστε ακόμα:
Μαστίχα: Tο δάκρυ της Χίου, η ευλογία ενός τόπου
Τσεσμέ: Μια ημερήσια εκδρομή από τη Χίο με ιστορικές αναφορές και τοπικό χρώμα
