Μεγαλώνοντας σε ένα νησί, τη Σύρο, που κάποτε αριθμούσε 68 εργοστάσια μπορεί να προκαλέσει την επιθυμία για τη συλλογή παλιών αντικειμένων ή στην επαφή με ανθρώπους που ασκούσαν επαγγέλματα που έχουν εξαφανιστεί ή τείνουν να χαθούν. Ο Δημήτρης Σταυρακόπουλος, συλλέκτης και ιδρυτής του Hermoupolis Heritage ΑΜΚΕ, που έχει ως αντικείμενο τη διάσωση, διαφύλαξη και διάδοση της πολιτιστικής κληρονομιάς της Σύρου, υλικής και άυλης, αλλά και τη σύνδεσή της με το δημιουργικό παρόν της Σύρου, με βλέμμα στον πολιτιστικό τουρισμό και την τοπική βιώσιμη ανάπτυξη. Ο αργαλειός στάθηκε στο επίκεντρο της συζήτησης μας, με αναδρομές και φωτογραφικές, στο παρελθόν από έναν άνθρωπο που με τα αντικείμενα του παρελθόντος, ζει και υλοποιεί το δικό του όνειρο.
Πώς βρέθηκε στα χέρια σας το παλιό κλωστοϋφαντουργείο Ζησιμάτου και τι σημαίνει για εσάς;
Από το 2007 συνέλεγα παλιά αντικείμενα που κουβαλούσαν ιστορίες της Σύρου. Ο φίλος μου Βασίλης Χαλκιάς γνώριζε αυτή την αγάπη και με παρακίνησε να εξερευνήσουμε έναν χώρο. Περάσαμε από μια τρύπα στον τοίχο. Αντίκρισα ένα εγκαταλελειμμένο εργοστάσιο, με τα νήματα ακόμη περασμένα στους αργαλειούς, σαν να περίμεναν τα χέρια που τα δούλευαν. Η εικόνα με συγκλόνισε και η συγκίνηση έγινε ευθύνη: δύο χρόνια αργότερα μίσθωσα τον χώρο για να τον διασώσω.
Για μένα, αποτελεί σύμβολο της βιομηχανικής κληρονομιάς της Ερμούπολης. Είναι το μοναδικό ακέραιο κλωστοϋφαντουργείο της: ένα «μουσείο του εαυτού του», με το κτίριο και ολόκληρη τη γραμμή παραγωγής. Οφείλω στην πόλη και στους ανθρώπους που εργάστηκαν εδώ να κρατήσω αυτή την κληρονομιά ζωντανή, ώστε να συνεχίσει να συγκινεί και να διδάσκει.
Ποια είναι η σχέση του αργαλειού με τη Σύρο; Πώς συνυπήρξε ο οικιακός αργαλειός με τα μεγάλα υφαντουργεία της Ερμούπολης;
Η σχέση της Σύρου με τον αργαλειό είναι παλαιότερη από την ίδια την Ερμούπολη. Το 1700, ο Γάλλος περιηγητής Τουρνεφόρ περιγράφει ένα νησί όπου καλλιεργούσαν βαμβάκι και η μέρα αντηχούσε από το γνέσιμό του. Τα συριανά βαμβακερά υφαντά ήταν ήδη φημισμένα.
Οι ορθόδοξοι πρόσφυγες της Επανάστασης έφεραν τεχνογνωσία, ενισχύοντας την οικοτεχνία και την παραγωγή καλεμκεριών, ζωγραφιστών ή σταμπωτών μαντιλιών. Η μετάβαση στη βιομηχανία έγινε σταδιακά: η δουλειά στα σπίτια συνυπήρχε με τα εργαστήρια και τα εργοστάσια, που παρήγαν μεγαλύτερες ποσότητες για ευρύτερες αγορές. Οι επιχειρηματίες βρήκαν στη Σύρο πολυάριθμα εργατικά χέρια με εμπειρία στην υφαντική. Έτσι αναπτύχθηκε μια κλωστοϋφαντουργία με διαδρομή περίπου 140 χρόνων. Ο αργαλειός συνδέει έτσι την ιστορία του σπιτιού με την ιστορία της πόλης
Ποιοι δούλευαν στα υφαντουργεία της πόλης και ειδικά ποιος ήταν ο ρόλος των γυναικών;
Πίσω από τους αργαλειούς βρίσκονταν άνθρωποι που πάλευαν για το μεροκάματο: απόγονοι των προσφύγων της Επανάστασης, ντόπιοι Συριανοί και αργότερα πρόσφυγες του 1922. Μεγάλο μέρος ήταν γυναίκες που ξεκινούσαν να εργάζονται μεταξύ δέκα και δεκαοκτώ ετών, στηρίζοντας την οικογένεια και συγκεντρώνοντας την προίκα τους. Η δουλειά με τα νήματα απαιτούσε επιδεξιότητα και αδιάκοπη προσοχή. Μία από τις γυναίκες που εργάστηκαν στα εργοστάσια ήταν και η μητέρα του Μάρκου Βαμβακάρη. Για μένα, αυτές οι γυναίκες είναι η φωνή της εργατικής Ερμούπολης. Για να διασωθούν οι ιστορίες τους, δημιουργήσαμε το ντοκιμαντέρ «Οι υφάντρες και οι αναμνήσεις τους», σε συνεργασία με το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Cycladic Identity.
Πότε και γιατί άρχισε η παρακμή της υφαντικής στο νησί;
Οι αργαλειοί της Σύρου δεν σίγησαν όλοι μαζί. Η παρακμή είχε αρχίσει στις μεταπολεμικές δεκαετίες, καθώς εργοστάσια έκλειναν και επιχειρήσεις μεταφέρονταν στην Αθήνα και στον Πειραιά. Τη δεκαετία του 1980, μετά και την ένταξη στην ΕΟΚ το 1981, τα φθηνότερα εισαγόμενα προϊόντα ενέτειναν την πίεση. Η νησιωτικότητα επιβάρυνε τις μεταφορές, ενώ οι ανανεώσεις μηχανημάτων δεν αρκούσαν για να εξασφαλίσουν ανταγωνιστική παραγωγή. Με το κλείσιμο των εργοστασίων, η πόλη έχασε σταδιακά μια καθημερινότητα δεμένη με την παραγωγή. Μαζί με το εμπόριο και τη ναυτιλία, η βιομηχανία είχε στηρίξει την οικονομική της δύναμη, μια ευημερία που αποτυπώθηκε στα νεοκλασικά της κτίρια, στο Θέατρο Απόλλων, στη Λέσχη και στην πολιτιστική της ζωή.
Υπάρχουν ακόμα υφάντρες στη Σύρο; Ποιες είναι, πού δουλεύουν και τι παράγουν;
Προσωπικά γνωρίζω μια μοναχή στην Αγία Βαρβάρα, κοντά στο Κίνι, που ύφαινε μέχρι πρόσφατα στους παλιούς αργαλειούς της μονής. Είχε μάθει την τέχνη στο εργοστάσιο Ζησιμάτου, όπου εργάστηκε σε μικρή ηλικία. Ακολουθώντας τη μοναχική ζωή, πήρε μαζί της αυτή τη γνώση και συνέχισε να δημιουργεί κουρελούδες και περίτεχνα υφαντά. Προσφέρθηκε μάλιστα να μας βοηθήσει στην αποκατάσταση ενός παλιού αργαλειού που αποκτήσαμε για το μουσείο. Αρκετές παλιές εργάτριες συνεχίζουν επίσης να γαζώνουν ή να πλέκουν στα σπίτια τους, διατηρώντας τη σχέση τους με το νήμα και το ύφασμα. Για μένα, αυτή η γνώση αξίζει να περάσει στα νεότερα χέρια.
Υπάρχει ενδιαφέρον από νέους ανθρώπους; Μπορεί ο αργαλειός να έχει βιώσιμο μέλλον μέσα από το design ή τον πολιτιστικό τουρισμό;
Υπάρχει ενδιαφέρον από νέους ανθρώπους. Κατά καιρούς, κάποιοι έχουν δοκιμάσει την υφαντική σε σύγχρονους αργαλειούς, ενώ άλλοι δημιουργούν χειροποίητες τσάντες και αξεσουάρ. Πιστεύω πως αυτή η διάθεση μπορεί να βρει συνέχεια μέσα από το design. Η Σύρος διαθέτει το Τμήμα Μηχανικών Σχεδίασης Προϊόντων και Συστημάτων του Πανεπιστημίου Αιγαίου· θα θέλαμε οι απόφοιτοί του να βρουν στην υφαντική, χώρο για νέες ιδέες και επαγγελματικές ευκαιρίες. Στην Ολλανδία, το Textiel Museum συνδυάζει μουσείο, ενεργό εργαστήριο και σύγχρονο σχεδιασμό. Στα δικά μας σχέδια είναι η δημιουργία σχολής υφαντικής και εργαστηρίου παραγωγής, παράλληλα με το μουσείο. Ο επισκέπτης θα μπορεί να μαθαίνει, να δοκιμάζει και να αγοράζει κάτι φτιαγμένο εδώ. Έτσι ο πολιτισμός, η παραγωγή και ο τουρισμός μπορούν να στηρίξουν ο ένας τον άλλον.
Ποια μυθολογία αναπτύχθηκε γύρω από τον αργαλειό και την ύφανση;
Στην ελληνική μυθολογία, η υφαντική είχε προστάτιδα την Αθηνά Εργάνη. Η Αράχνη, μια εξαιρετική υφάντρα, τόλμησε να αναμετρηθεί με τη θεά και μεταμορφώθηκε σε αράχνη, συνεχίζοντας να υφαίνει τον ιστό της. Ο Βελάσκεθ αποτύπωσε τον μύθο στις «Υφάντρες». Στο μουσείο μας, η εικόνα αυτού του έργου ανοίγει μια συζήτηση για τις σημασίες της λέξης «ιστός»: τον ιστό της αράχνης, τον ιστό του αργαλειού και τον Παγκόσμιο Ιστό. Η σύνδεση με την τεχνολογία, όμως, είναι και ιστορική. Οι διάτρητες καρτέλες του αργαλειού Ζακάρ ενέπνευσαν τον Μπάμπατζ στον σχεδιασμό της Αναλυτικής Μηχανής. Έτσι, μια τέχνη που έντυνε τους ανθρώπους συνέβαλε στη σύλληψη του προγραμματιζόμενου υπολογιστή.
Πόσο συνέβαλε η Οδύσσεια και το υφαντό της Πηνελόπης στη συμβολική θέση του αργαλειού;
Νομίζω πως η Οδύσσεια έδωσε στον αργαλειό ένα πρόσωπο: την Πηνελόπη. Ακόμη κι όσοι δεν γνωρίζουν πώς λειτουργεί, θυμούνται τη γυναίκα που ύφαινε τη μέρα και ξήλωνε τη νύχτα, περιμένοντας τον Οδυσσέα και καθυστερώντας τον γάμο με κάποιον από τους μνηστήρες. Έτσι, ένα εργαλείο που υπήρχε για αιώνες στα σπίτια συνδέθηκε με μια ιστορία που εξακολουθούμε να αφηγούμαστε. Για μένα, αυτή είναι η σημαντικότερη συμβολή της Οδύσσειας: κράτησε τον αργαλειό στη μνήμη μας, ακόμη κι όταν έπαψε να βρίσκεται στην καθημερινότητά μας. Η ιστορία της Πηνελόπης είναι συχνά η πρώτη μας γνωριμία με την ύφανση, πολύ πριν δούμε από κοντά έναν αργαλειό.
Ποια άλλα επαγγέλματα κινδυνεύουν να εξαφανιστούν στη Σύρο;
Θα ξεκινούσα από τη ραπτική. Η Ερμούπολη είχε ράφτες, φραγκοράφτες που δημιουργούσαν ευρωπαϊκές ενδυμασίες, μοδίστρες, καπελούδες και γιλεκάδες. Κάποιες από αυτές τις ειδικότητες έχουν χαθεί, ενώ η παράδοση της ραφής κατά παραγγελία έχει περιοριστεί. Εξίσου σημαντική είναι η ξυλοναυπηγική. Οι ταρσανάδες της Σύρου έδωσαν ζωή σε χιλιάδες ξύλινα σκάφη, όμως σήμερα οι παραγγελίες για καινούργια λιγοστεύουν και η τέχνη χρειάζεται νέους μαθητευόμενους. Θα στεκόμουν επίσης στους τεχνίτες των μηχανουργείων, στη γνώση της κατασκευής και της επισκευής που συνδέθηκε με τη βιομηχανική και ναυτική ζωή της πόλης. Για μένα, το κρίσιμο είναι να βρίσκουν αυτές οι τέχνες ανθρώπους να τις συνεχίσουν. Γιατί μαζί με έναν μάστορα μπορεί να χαθεί μια γνώση που χρειάστηκε γενιές για να αποκτηθεί.
Χρειάζεται να διασωθούν; Ποιος είναι ο ρόλος της τοπικής κοινωνίας, του κράτους και φορέων σαν τον δικό σας;
Χρειάζεται να διασωθούν, γιατί προσφέρουν θέσεις εργασίας στους ανθρώπους του τόπου και μεταφέρουν τεχνογνωσία πολλών γενεών. Όταν η τοπική κοινωνία στηρίζει τους τεχνίτες της, τα χρήματα παραμένουν και κυκλοφορούν στον τόπο, ενισχύοντας την οικονομία του. Αυτές οι τέχνες, μαζί με τη γαστρονομία, την ιστορία, τις παραδόσεις τα έθιμα, την αρχιτεκτονική κ.α, διαμορφώνουν την ταυτότητά μας. Είναι όσα κάνουν τη Σύρο ξεχωριστή και μπορούν να στηρίξουν μια βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη. Το κράτος οφείλει να βοηθήσει έμπρακτα τα εργαστήρια και τη μαθητεία νέων τεχνιτών. Εμείς, ως φορέας, προσπαθούμε να φέρουμε τον κόσμο κοντά σε αυτούς τους ανθρώπους και να τον ενθαρρύνουμε να στηρίζει τη δουλειά τους. Για μένα, η ταυτότητα ενός τόπου παραμένει ζωντανή όσο οι άνθρωποι του συνεχίζουν να τη δημιουργούν.
Διαβάστε ακόμα:
O Αργύρης κρατά ζωντανή την τέχνη του αργαλειού στη Λέσβο
Σύρος: Κορυφαίες γαστρονομικές στάσεις στην αρχόντισσα των Κυκλάδων

