Ο χαμηλός φυσικός φωτισμός λίγο πριν από το σούρουπο λούζει αρμονικά τον έφιππο ανδριάντα του Μεγάλου Αλεξάνδρου στον κήπο του Σαντιρβάν τζαμί στη Δράμα. Είναι αυτό στο οποίο ευθυγραμμίζεται το βλέμμα μας μόλις μπούμε στον προαύλιο χώρο του ιστορικού τεμένους, και καθοδηγεί τα βήματά μας προς το μέρος του, ώστε να θαυμάσουμε το δημιούργημα που δούλευε επί περίπου 30 χρόνια ο γλύπτης Γιάννης Παππάς (1913-2005).
Ο πρόσφατα διαμορφωμένος χώρος του κήπου σαφώς αναδεικνύει το γλυπτό για τον μεγάλο στρατηλάτη – ένα ίδιο κοσμεί τη Λεωφόρο Αμαλίας στην Αθήνα και το ατενίζουμε με υψωμένο το βλέμμα όποτε περνάμε από εκείνο το σημείο. Αυτό εδώ που βρίσκεται μπροστά μας, στη Δράμα, μας επιτρέπει να εστιάσουμε, σε απόσταση αναπνοής, σε καθετί που το κάνει μοναδικό: η απόδοση των κινήσεων έφιππου και αλόγου, η αποφασιστικότητα του Μ. Αλεξάνδρου ενώ τραβά το χαλινάρι και η υπακοή του αλόγου προς αυτόν, η λεπτομέρεια στους μύες, τους τένοντες, σε οτιδήποτε στον ανδριάντα.
Αναπαριστά έναν οραματιστή που ελέγχει το άλογό του και προϋπόθεση για να αποδοθεί άριστα ήταν η αφοσίωση του δημιουργού του, του Γιάννη Παππά, προς το έργο του. «Ξεκίνησε να το δουλεύει το ’40 αφότου επέστρεψε από το μέτωπο και το χύτευσε το ’72. Κατά τη διάρκεια αυτών των χρόνων, ο Παππάς μελέτησε αρχαία ελληνικά αγάλματα, σχέδια του ντα Βίντσι και άλογα, έκανε πάνω από 2.000 σχέδια, κάποιες μελέτες και προπλάσματα με διαφορετικές ράτσες αλόγων και διαφορετικές στάσεις για τον Μέγα Αλέξανδρο» αναφέρει στο Travel η αρχαιολόγος, ξεναγός και συντονίστρια των επισκέψεων στο Σαντιρβάν τζαμί, Αγγελική Κόμσιου.
Μέρος αυτών των σχεδίων και των δοκιμών εκτίθεται στο Σαντιρβάν τζαμί από κοινού με άλλα γλυπτά, ζωγραφικά έργα και σχέδια του Γιάννη Παππά καθώς και έργα στον κήπο –όπως ο έφιππος ανδριάντας– στο πλαίσιο της περιοδικής έκθεσης «Γιάννης Παππάς» που θα διαρκέσει έως τις 15 Νοεμβρίου και αποτελεί την πρώτη ολοκληρωμένη παρουσίαση του έργου του καλλιτέχνη στη Βόρεια Ελλάδα. Τα έργα αθροίζονται σε 79 και σκιαγραφούν τη μακρά καλλιτεχνική του διαδρομή καθώς και σταθμούς της ζωής του από το Παρίσι και την Αθήνα της Κατοχής έως την Αλεξάνδρεια και τη μεταπολεμική Αθήνα, και αναδεικνύουν τον διαρκή σεβασμό του προς την ανθρώπινη μορφή η οποία κατέχει κεντρική θέση στο έργο του. Αρκετά έργα εκτίθενται για πρώτη φορά καθώς, ορισμένα από αυτά ανήκουν σε ιδιωτική συλλογή.
Ένα από τα στοιχεία που «κερδίζουν» το κοινό που επισκέπτεται την έκθεση είναι η παράθεση κειμένων του Γιάννη Παππά. Ο καλλιτέχνης έχει τον πρώτο λόγο και πλην των έργων του, ενώ γεγονότα που γνωρίζαμε –όπως ότι στην Κατοχή δούλευε και άλλα έργα παράλληλα με τον Μέγα Αλέξανδρο– αποκτούν χρώμα όταν διαβάζουμε τις δικές του λέξεις.
«Στη γειτονιά μου, στου Ζωγράφου, γνώρισα στην Κατοχή δύο οικογένειες που με βοήθησαν, χωρίς να το ξέρουν, στη δουλειά μου. Επί το ποιητικότερον ”υπήρξαν δι’ εμέ πηγαί εμπνεύσεως”: η οικογένεια Κόκκοτα και η οικογένεια Δέτση. Δεν ξέρω αν σήμερα υπάρχει κάποιος που θυμάται τις παράγκες τις φτιαγμένες με γκαζοτενεκέδες. Σ’ ένα τέτοιο χαμόσπιτο κατοικούσε η χήρα Κοκκότινα με τα έξι παιδιά της, τρία αγόρια, τρία κορίτσια. Είχε χάσει τον άντρα της στην αρχή του πολέμου· το στερνοπαίδι της ο Σταμάτης, ο γνωστός τραγουδιστής. Η μάνα ήταν καθαρίστρια σε μια τράπεζα· έξι στόματα περίμεναν απ’ αυτή την ηρωίδα. Κατοχή δεν μπορεί να ξέρεις τι ήταν. Τα έβλεπα τα πιτσιρίκια να τριγυρνούν ταλαιπωρημένα· τα κορίτσια, μεγαλύτερα βοηθούσαν», διαβάζουμε δίπλα σε γλυπτά που παρουσιάζονται στον εσωτερικό χώρο του Σαντιρβάν τζαμί.
Εκεί, εκτός από τα έργα για τα παιδιά της Κατοχής, παρατηρούμε γυναικείες μορφές όπως η Ναΐμα η οποία πόζαρε ως μοντέλο στην Αίγυπτο και γλυπτό για τη σοφή ιέρεια Διοτίμα. Όλα τους είναι απόρροια του μεγάλου σεβασμού του καλλιτέχνη προς τον άνθρωπο. Η ματιά μας επιστρέφει στα σχέδιά του στα οποία διακρίνονται ψήγματα ανατομίας· ήξερε πολύ καλά το ανθρώπινο σώμα, θεωρούσε πως θα έπρεπε πρώτα να φτιάξει το γυμνό για να ξέρει πως είναι το σώμα, και έλεγε ότι αν δεν γινόταν γλύπτης, θα γινόταν γιατρός.
Απολαμβάνουμε την αρμονική σύνδεση των εκθεμάτων στον χώρο του τζαμί, είναι, μάλιστα, η πρώτη έκθεση που αναδεικνύει τόσο πολύ το κτίριο, σε σημείο που η τέχνη που Παππά «συναντά» την τέχνη των ανώνυμων μαστόρων του Σαντιρβάν. Ομοίως και στο εξωτερικό του ιστορικού τεμένους, στην είσοδό του υπάρχει μπρούτζινο γλυπτό το οποίο απεικονίζει τον ζωγράφο Γιάννη Μόραλη.
Αφού χαιρετίσουμε τον Μόραλη κατευθυνόμαστε ξανά στον κήπο τον οποίον τον διαμόρφωσε η Έλλη Παγκάλου. Έχει βραδιάσει και ο έφιππος Μέγας Αλέξανδρος φωτίζεται διακριτικά αλλά παραμένει επιβλητικός, στον ίδιο χώρο εκτίθενται –μεταξύ άλλων– τα αγάλματα των Χρήστου Καπράλου, Ελευθέριου Βενιζέλου, Αδαμάντιου Κοραή, της Δόξας που «περπατά μονάχη».
Ξεχωριστό κεφάλαιο της εν λόγω έκθεσης αποτέλεσε η μεταφορά των γλυπτών, οδικώς από την Αθήνα, από το εργαστήριο του Γιάννη Παππά του Μουσείου Μπενάκη, ο δε, ανδριάντας του Μ. Αλέξανδρου μεταφέρθηκε με ανοιχτό φορτηγό και μάλιστα η διαδικασία κινηματογραφήθηκε. Για το στήσιμο της έκθεσης χρησιμοποιήθηκαν βάσεις και καβαλέτα από το εργαστήριο του Γ. Παππά, τον χώρο που αποτελούσε κατοικία της οικογένειας του μεγάλου Έλληνα δημιουργού έως τη δεκαετία του 1960 και προσφέρθηκε στο Μουσείο Μπενάκη από τον γιο του, Αλέκο Παππά, ώστε τα έργα του καλλιτέχνη να παραμείνουν συγκεντρωμένα στο φυσικό τους περιβάλλον.
Όσο για το Σαντιρβάν τζαμί, χρονολογείται στον 16ο αιώνα οπότε και λειτουργούσε ως οθωμανικό τέμενος. Μετά την Μικρασιατική Καταστροφή έγινε καταφύγιο φιλοξενίας για πολλές οικογένειες προσφύγων, ενώ, από το 1927 και για περίπου 60 χρόνια, στέγασε την ιστορική εφημερίδα «Θάρρος» του Μιχαήλ Βεζιρτζόγλου. Το 1983 κηρύχθηκε διατηρητέο μνημείο αλλά έπειτα καταστράφηκε. Το 2012 η εταιρεία Raycap αγόρασε το ερείπιο και το αποκατέστησε, διασώζοντας την ιστορική του μνήμη και ψηφιοποιώντας το αρχείο της εφημερίδας. Από το 2022 το πολιτιστικό πρόγραμμα του Σαντιρβάν διαμορφώνεται από το Μουσείο Μπενάκη σε συνεργασία με τη Raycap και περιλαμβάνει εκθέσεις με έργα από τις συλλογές του, τις οποίες επιμελείται ειδικά για το Σαντιρβάν το επιστημονικό προσωπικό του Μουσείου, αλλά και διαλέξεις, που ενισχύουν τον πολιτιστικό πυρήνα της Δράμας και αποτελούν θέλγητρο για κάθε επισκέπτη της πόλης.
Η προκειμένη έκθεση, «Γιάννης Παππάς», που φιλοξενείται έως τις 15 Νοεμβρίου, είναι η όγδοη που πραγματοποιείται στο Σαντιρβάν τζαμί. Την επιμέλεια και τον σχεδιασμό της έκθεσης έχει η Christine Elisabeth Hollinetz, τον συντονισμό εργασιών η Raycap.
Διαβάστε ακόμα:
Δύο αιώνες φωτογραφίας «ξετυλίγονται» στη Δράμα
Δράμα: Εκεί όπου το κρασί ανεβαίνει όλο και ψηλότερα
Εξερευνώντας τα αληθινά χρώματα της Φύσης: Μια ξεχωριστή πεζοπορική διαδρομή στο Παρανέστι Δράμας
