Πήγαμε στο 162 ετών πολιτιστικό ορόσημο της Ερμούπολης. Στη σκηνή του έχουν ανέβει η Μαρίκα Κοτοπούλη, η Κυβέλη, ο Μάνος Κατράκης και καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο. Το Animasyros είναι ένα διεθνές φεστιβάλ animation σε διαρκή διάλογο με τον τόπο φιλοξενίας του, τη Σύρο. Μας το υπενθυμίζει, μεταξύ άλλων, η προβολή του ντοκιμαντέρ «Ερμούπολη», μια συμπαραγωγή του φεστιβάλ με τη MagentaTV, από τη σειρά Οι Τόποι του Ελληνισμού, στο πλαίσιο του αφιερώματος «200 χρόνια Ερμούπολη». Στη μικρού μήκους αυτή ταινία animation έχει την τιμητική του το Θέατρο Απόλλων, ένα από τα πολιτιστικά ορόσημα της πόλης, ηλικίας 162 ετών, που έχει φιλοξενήσει στη σκηνή κορυφαίους καλλιτέχνες από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Ένα τεκμήριο της εποχής αστικής ακμής της Ερμούπολης, που συνεχίζει τη διαδρομή του στον σύγχρονο πολιτισμό.
Η λιτή, κομψή πρόσοψή του, σε αρμονία με τον περιβάλλοντα χώρο στο κέντρο της Ερμούπολης, στην Πλατεία Ιωάννη Βαρδάκα ή Πλατεία Θεάτρου, δεν προδιαθέτει για τον πλούσιο εσωτερικό διάκοσμο. Όπως και η Χώρα της Σύρου, έτσι και το Θέατρο Απόλλων χαρακτηρίζεται από ενδιαφέρουσες αντιθέσεις. Όχι μόνο στην αισθητική του αλλά και ανάμεσα στο χτες και το σήμερα, αφού ενώ η αρχιτεκτονική και η διακόσμησή του αναδεικνύουν τη μακρά ιστορία του, οι ανέσεις και οι τεχνολογίες που ενσωμάτωσε μετά την αποκατάσταση των τελευταίων χρόνων τού εξασφάλισαν τον πρωταγωνιστικό ρόλο και στα σύγχρονα πολιτιστικά δρώμενα της πόλης, όπως είναι το Διεθνές Φεστιβάλ Animation Animasyros, που διεξάγεται στο νησί κάθε φθινόπωρο.
Επισκέπτομαι το Θέατρο Απόλλων για πρώτη φορά σε μια σειρά προβολών του Animasyros. Οι οροφογραφίες με τα ζωντανά χρώματα και το μάρμαρο στον χώρο υποδοχής είναι μόνο το πρελούδιο για την κυρίως αίθουσα, με τη σκηνή, την εντυπωσιακή οροφογραφία-φόρο τιμής σε προσωπικότητες της τέχνης και της διανόησης, και τα θεωρεία που υψώνονται σε πολλά, διαδοχικά επίπεδα. Παρά την περιορισμένη χωρητικότητά του, των 350 θέσεων, το θέατρο αποπνέει μεγαλείο. Έχει κρατήσει άλλωστε στοιχεία από τον αρχικό σχεδιασμό του, από τον Ιταλό αρχιτέκτονα Πιέτρο Σαμπό, ο οποίος είχε εμπνευστεί από τουλάχιστον τέσσερα θέατρα της πατρίδας του: τη Σκάλα του Μιλάνου, το ανακαινισμένο θέατρο San Carlo της Νάπολης, το ακαδημαϊκό θέατρο στο Castelfranco και το Teatro della Pergola της Φλωρεντίας.
Οι απαρχές της ιστορίας του εντοπίζονται στις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα, όταν η Ερμούπολη άρχισε να αναπτύσσεται με γοργά βήματα, ως μια πόλη προσφύγων οι οποίοι, μετά την Επανάσταση του ’21, εγκατέλειψαν άλλα νησιά του Αιγαίου, όπως τη Χίο, τα Ψαρά, την Κάσο, αλλά και τη Σμύρνη, το Αϊβαλί. Στο πρώτο μισό εκείνου του αιώνα παράλληλα με την οικονομία γιγαντώθηκε η δίψα για τέχνη και δημιουργία – χαρακτηριστικά στη Σύρο, ένα νησί ανέκαθεν πρωτοπόρο στα γυναικεία δικαιώματα, μια γυναίκα, η Ευανθία Καΐρη, αδελφή του διαφωτιστή Θεόφιλου Καΐρη και συγγραφέας η ίδια, ίδρυσε έναν τοπικό θίασο.
«Η Ερμούπολη γεννήθηκε σε πολύ δύσκολες ιστορικές συνθήκες», αφηγείται στο Travel.gr η Θωμαή Μενδρινού, αντιδήμαρχος Πολιτισμού Σύρου-Ερμούπολης, αλλά «οι πρόσφυγες δημιούργησαν μέσα σε λίγες δεκαετίες μια πόλη με εμπορική, ναυτική και κυρίως πολιτιστική ακτινοβολία. Το Θέατρο Απόλλων είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό σύμβολό της. Είναι το πρώτο θέατρο της Ελεύθερης Ελλάδας, που χτίστηκε σε μια νεοσύστατη πόλη με ευρωπαϊκές φιλοδοξίες».
Τα εγκαίνιά του έγιναν στις 20 Απριλίου 1864, παρουσία του εμπνευστή του θεάτρου, Μικέ Σαλβάγου, με την όπερα «Rigoletto» του Verdi και παράλληλες παραστάσεις τη «Favorita» του Donizetti, την «Traviata» και το «Ballo in maschera» του Verdi. Έγινε το σπίτι των καλλιτεχνικών δράσεων της πόλης που μέχρι τότε έβρισκαν καταφύγιο σε παραπήγματα, αποθήκες, λέσχες και καφενεία.
Η κατασκευή του, ωστόσο, που ολοκληρώθηκε σε χρόνο ρεκόρ (μόλις σε δύο χρόνια), σύντομα παρουσίασε αδυναμίες, με αποτέλεσμα μετά από μία δεκαετία να ξεκινήσουν οι επισκευές. Παρ’ όλα αυτά, από την ανέγερσή του έως και στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν σταμάτησε ποτέ να υποδέχεται στη σκηνή του όπερες, θεατρικές παραστάσεις, οπερέτες και επιθεωρήσεις, με τους Μήτσο Μυράτ, Μάνο Κατράκη, Αττίκ, Κυβέλη, Βασίλη Αργυρόπουλο και Μαρίκα Κοτοπούλη, μεταξύ άλλων – μάλιστα η Κοτοπούλη έδωσε εκεί την τελευταία παράσταση της ζωής της, στο έργο «Σκιά» του Ντάριο Νικοντέμι το 1953.
Η πρώτη του χρήση ως κινηματογραφική αίθουσα συνδέθηκε με ένα μελανό κεφάλαιο της ιστορίας του: «Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, το Θέατρο Απόλλων χρησιμοποιήθηκε από την ιταλική και στη συνέχεια τη γερμανική φρουρά για κινηματογραφικές προβολές», εξηγεί η Θωμαή. «Μετά την απελευθέρωση συνέχισε να λειτουργεί ως κινηματογράφος, φιλοξενώντας παράλληλα κάποιες θεατρικές παραστάσεις. Είναι μια περίοδος που μας υπενθυμίζει ότι το θέατρο δεν έζησε μόνο εποχές ακμής. Έζησε πολέμους, Κατοχή, οικονομική παρακμή, εγκατάλειψη και κινδύνους. Και ίσως αυτό κάνει ακόμα πιο συγκινητικό το γεγονός ότι σήμερα είναι, και πάλι, ένας χώρος ελευθερίας, δημιουργίας και πολιτισμού».
Μετά τον πόλεμο, ενώ η χώρα μας προσπαθούσε να ορθοποδήσει, το Θέατρο Απόλλων παράπαιε. Έκλεισε λίγο μετά το θεατρικό κύκνειο άσμα της Κοτοπούλη, καθώς το κτίσμα του κρίθηκε ακατάλληλο, λες και περίμενε να τη δει να ανεβαίνει για μία τελευταία φορά στη σκηνή του για να κατεβάσει αυλαία. Η προσπάθεια ανακαίνισής του, που ξεκίνησε το 1970, αποδείχτηκε μαραθώνια, ελλείψει πόρων. Παρά τη λαχτάρα των κατοίκων της Σύρου να το δουν να ζωντανεύει ξανά: σε μια παλιά ασπρόμαυρη φωτογραφία του, ένα πανό στην πρόσοψή του εκφράζει το παράπονο: «Γιατί με εγκαταλείψατε».
Ακόμα και από τη δεκαετία του ‘70 μέχρι το 2000, ενώ ήταν διαρκώς «γιαπί», ερασιτεχνικοί θίασοι επέμεναν να δίνουν παραστάσεις στο εσωτερικό του. Η αποκατάστασή του ξεκίνησε τη δεκαετία του ‘90, από μια αρχιτεκτονική ομάδα με επικεφαλής τον Πέτρο Δ. Πικιώνη, με χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση και το Υπουργείο Πολιτισμού. Άνοιξε ξανά επίσημα τις πόρτες του στις 17 Ιουλίου 2000, με τον «Βαφτιστικό» του Θεόφραστου Σακελλαρίδη από την Όπερα Δωματίου Αθηνών.
Μετά από τόσες δεκαετίες και αιώνες παρεμβάσεων, αναρωτιέμαι τι κρατάει από την αρχική μορφή του. «Αυτό που βλέπουμε σήμερα είναι μια προσπάθεια να αποδοθεί ξανά ο ιστορικός χαρακτήρας του και όχι μια απλή “ανακαίνιση” με τη σύγχρονη έννοια» απαντά η Θωμαή. «Οι οροφογραφίες, για παράδειγμα, αποτελούν σημαντικό στοιχείο της σημερινής του εικόνας και είναι έργο του ζωγράφου Δημήτρη Φόρτσα. Και η προσπάθεια προστασίας δεν σταματά. Μόλις το 2026 ολοκληρώσαμε σημαντική παρέμβαση για την αντικατάσταση των κουφωμάτων της πρόσοψης, γιατί ένα μνημείο τέτοιας αξίας χρειάζεται συνεχή φροντίδα».
Στη διάρκεια του Animasyros, προσπαθώ να εκμεταλλευτώ κάθε ευκαιρία να ζήσω την ατμόσφαιρά του. Παρακολουθώ ταινίες του Ελληνικού, του Διεθνούς Διαγωνιστικού Τμήματος, του K.ID.S., αλλά και την τελετή λήξης και απονομής των βραβείων του φεστιβάλ, όταν είναι κατάμεστο μέχρι το τελευταίο θεωρείο ψηλά, όπου νιώθεις σχεδόν να αγγίζεις την οροφή. Κάθομαι και στην πλατεία, όπου μπορώ να θαυμάσω περιμετρικά τον διάκοσμο της αίθουσας, και σε θεωρείο, όπου η συλλογική ευφορία της κινηματογραφικής εμπειρίας συνδυάζεται με την αίσθηση ιδιωτικότητας και άνεσης της δικής σου γωνιάς.
«Αν έχετε την ευκαιρία, παρακολουθήστε μια παράσταση στο Θέατρο Απόλλων» προτείνει η Θωμαή. «Γιατί τότε καταλαβαίνετε πραγματικά τι σημαίνει ένα ιστορικό θέατρο να εξακολουθεί να αναπνέει». Για την ίδια, μια από τις κορυφαίες στιγμές του είναι «λίγο πριν να ξεκινήσει μια παράσταση. Η αίθουσα γεμίζει, οι θεατές μιλούν χαμηλόφωνα, τα φώτα χαμηλώνουν και ξαφνικά, πριν να ανοίξει η αυλαία, επικρατεί αυτή η απόλυτη σιωπή. Για έναν Συριανό, αυτή η στιγμή έχει ιδιαίτερη σημασία. Γιατί ξέρεις ότι στην ίδια αίθουσα, στην ίδια σκηνή, κάθισαν και στάθηκαν άνθρωποι πριν από εμάς, πολλές γενιές πίσω. Και ίσως εκεί βρίσκεται και η μεγαλύτερη δύναμη του θεάτρου: μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα μπορείς να αισθανθείς ότι συμμετέχεις σε μια ιστορία που ξεκίνησε τον 19ο αιώνα και συνεχίζεται μέχρι σήμερα».
Ειδικά φέτος, το 2026, που η Ερμούπολη συμπληρώνει 200 χρόνια από την ονοματοδοσία της (1826), οι ευκαιρίες να παρακολουθήσουμε παραστάσεις είναι ακόμα περισσότερες. «Στο επετειακό πρόγραμμα “200 Χρόνια Ερμούπολη” εντάχθηκαν μουσικές και θεατρικές παραγωγές που συνομιλούν με την ιστορία της πόλης, όπως η “Χρυσώ στις τέσσερις εποχές της Ερμούπολης”, αλλά και παραστάσεις που φωτίζουν λιγότερο γνωστές πλευρές της κοινωνικής ιστορίας της, όπως “Η Καρέκλα που Θυμάται”», φέρνει ως παραδείγματα η αντιδήμαρχος Πολιτισμού. «Παράλληλα, η έναρξη των επετειακών εκδηλώσεων στις 24 Ιουνίου συνδέθηκε συμβολικά με το ίδιο το θέατρο: η πρόσοψή του μετατράπηκε σε ζωντανό καμβά μέσα από μια μεγάλη οπτικοακουστική εγκατάσταση projection mapping, αφηγούμενη την ιστορία και τους ανθρώπους που διαμόρφωσαν την Ερμούπολη.
«Και δεν είναι μόνο οι παραστάσεις (που φιλοξενεί το θέατρο). Είναι οι μουσικές διαδρομές, οι εκθέσεις, οι αρχιτεκτονικές περιηγήσεις, οι δράσεις πολιτιστικής κληρονομιάς, οι ομιλίες, οι εκπαιδευτικές δράσεις, οι συνεργασίες με πολιτιστικούς φορείς».
Ανεξάρτητα από δράσεις όπως οι παραπάνω, μπορούμε να επισκεφτούμε την ιστορική αίθουσά του καθημερινά. Δευτέρα έως Κυριακή, 10-14.00 και 18.00-20.00, με εξαίρεση ημέρες και ώρες προβών και παραστάσεων. Δεν πρέπει να παραλείψουμε να ανεβούμε στον τελευταίο όροφο, στη μικρή έκθεση «όπου παρουσιάζονται παλιές αφίσες και προγράμματα, χειρόγραφα, φωτογραφίες, έντυπα, αντικείμενα και υλικό που συνδέεται με την καλλιτεχνική ζωή του».
Ζητάω από τη Θωμαή να ξεχωρίσει τα αγαπημένα της εκθέματα. «Προσωπικά θα επέλεγα ένα παλιό θεατρικό πρόγραμμα ή αφίσα. Γιατί είναι ένα μικρό αντικείμενο που συμπυκνώνει μια ολόκληρη εποχή: ποιος ήρθε στη Σύρο, τι παίχτηκε, ποιο ήταν το κοινό, τι ενδιαφέροντα είχε η κοινωνία της εποχής. Κι αυτό είναι ίσως το πιο συγκινητικό στοιχείο της έκθεσης: ότι το μεγάλο ιστορικό αφήγημα περνά από μικρά, προσωπικά τεκμήρια».
Info: apollontheater.gr
Διαβάστε ακόμα:
Οι καλύτερες παραλίες της Σύρου
