Η στάση απέναντι στον κατακτητή μεσούσης του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, δεν ήταν ενιαία σε όλη την Ευρώπη. Η Αντίσταση στη Δανία άργησε να εκδηλωθεί, έκανε την εμφάνισή της προς το τέλος του πολέμου, όταν όλοι έσπευσαν να πάρουν ξεκάθαρη θέση και να δείξουν ότι βρίσκονται στη σωστή πλευρά της Ιστορίας. Για τις γυναίκες αυτό ήταν ιδιαίτερα δύσκολο, έπρεπε να αγωνιστούν περισσότερο για να αποδείξουν ότι δεν ήταν με το μέρος των Ναζί και να προστατεύσουν τη νέα τους ζωή ενώ παράλληλα κατακλύζονταν από φόβο μην τυχόν αποκαλυφθεί κάποια σύνδεσή τους με τους κατακτητές.
Μία τέτοια περίπτωση καταγράφει η Δανοαιγύπτια σκηνοθέτις και σεναριογράφος, Μάι ελ-Τούκι, στην ταινία της «Woman Unknown» (Άγνωστη Γυναίκα) η οποία προβλήθηκε στην τελετή λήξης του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης (5-15 Νοεμβρίου), καθηλώνοντας το κοινό που βρέθηκε στο «Ολύμπιον». Βραβευμένη με Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Βενετίας, η ταινία μάς «ταξιδεύει» στη Δανία μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και παρουσιάζει τη ζωή της Μαρί, μίας οικιακής βοηθού που ετοιμάζεται να παντρευτεί τον πλούσιο εργοδότη της, Κρίστιαν. Τη νέα της ζωή απειλεί να καταστρέψει το ένοχο μυστικό της από το παρελθόν, ότι διατηρούσε ερωτική σχέση με έναν Γερμανό στρατιώτη.
Με φόντο το χάος της μεταπολεμικής εποχής η Μαρί καλείται να αγωνιστεί για να προστατεύσει τη νέα της ζωή και τη θέση που έχει κατακτήσει. Το τι θα συμβεί αν αποκαλυφθεί το παρελθόν της το αντικρίζει κάθε φορά που κινείται εκτός σπιτιού: συγκεντρωμένο κόσμο που χλευάζει γυναίκες κόβοντας τα μαλλιά τους και χρησιμοποιώντας κόκκινο χρώμα για να «σημαδέψει» το σώμα τους με το σύμβολο των Ναζί, τη σβάστικα.
Η αγωνία και ο διαρκής φόβος της αντικατοπτρίζονται άρτια και από σκηνογραφικής πλευράς με τη δημιουργία κλειστοφοβικής ατμόσφαιρας μέσα από χαμηλού φωτισμού δωμάτια και διαδρόμους. Ακόμα και τα παράθυρα που εκ φύσεως προσδίδουν μία αίσθηση ελευθερίας και ανοιχτού χώρου, είναι είτε κλειστά είτε αντικρίζοντας η Μαρί έξω από αυτά βρίσκεται αντιμέτωπη με τον φόβο και τον παρελθοντικό εαυτό της. Είναι θύμα και αναγκάζεται να γίνει συνένοχη για να επιβιώσει, και αυτό την βαραίνει ενώ το σώμα της πονά.
Η βραβευμένη με το Volpi Cup Καλύτερης Γυναικείας Ερμηνείας στο Φεστιβάλ Βενετίας και υποψήφια για τα Ευρωπαϊκά Βραβεία, Ματίλντα Αρσέλ, μάς βυθίζει στο συναισθάνεσθαι της Μαρί. Αρκεί να εστιάσουμε στο παγωμένο βλέμμα και τις εκφράσεις του προσώπου της, στον αργό και ενίοτε διστακτικό βηματισμό της, τις –κάποιες φορές– αμήχανες κινήσεις της. Προκειμένου να υποδυθεί τη Μαρί, η Αρσέλ, όταν πήρε στα χέρια της το σενάριο, κάλυψε τα κενά της ιστορίας· αυτό τη βοήθησε να κατανοήσει καλύτερα και να δημιουργήσει μόνη της αναμνήσεις. Μάλιστα, κάθε φορά που έφτανε στο σημείο να κρίνει τη Μαρί ως άνθρωπο, συνειδητοποιούσε ότι έπρεπε να μπει στη θέση της και να καταλάβει ποιες συνθήκες και ποιες πιέσεις την οδήγησαν στις αποφάσεις που πήρε αλλά και ποιες προκλήσεις είχε να αντιμετωπίσει στην εποχή της, όπως τόνισε η Ματίλντα Αρσέλ με το πέρας της ταινίας στην τελετή λήξης.
Ταινία εποχής με σύγχρονο και επίκαιρο πολιτικό λόγο, η «Άγνωστη γυναίκα» πραγματεύεται, επίσης, το σώμα ως πεδίο μάχης και ως δημόσια υπόθεση. Αντιπροσωπευτικές οι σκηνές δημόσιου εξευτελισμού των γυναικών που είχαν ερωτικό σύνδεσμο με τους τότε κατακτητές, ο χαρακτηρισμός κάθε μίας ως «πόρνη των Ναζί». Το γυναικείο σώμα έναντι της σιωπής και το γυναικείο σώμα υπό το βλέμμα του εύπορου μελλοντικού συζύγου, διαθέσιμο όποτε το επιθυμεί και ντυμένο όπως το θέλει –χαρακτηριστική η φράση του στην πρόβα του φορέματος, προσαρμογής του νυφικού που είχε φορέσει η σύζυγός του όταν ζούσε– «νομίζω ότι το φόρεμα θα ήταν καλύτερο χωρίς το πέπλο, σίγουρα (σ.σ. η Μαρί) έχει το σώμα γι’ αυτό».
Η οπτική είναι σημαντική και καθορίζει τη θέαση μίας ταινίας. Στην προκειμένη, η Μάι ελ-Τούκι έκανε μία ταινία για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μέσα από τη ματιά μιας γυναίκας έναντι όσων μέχρι στιγμής έχουν γίνει και υιοθετούν την ανδρική ματιά. Δημιουργώντας μια ταινία υπό το βλέμμα μιας γυναίκας που είναι κοινωνικά στιγματισμένη, η ελ-Τούκι δείχνει ότι η πραγματικότητα δεν χωράει σε δίπολα· αφήνει ανοιχτό το θέμα σε ποικίλες ερμηνείες και έτσι διατηρεί την πολυπλοκότητά του.
Όσο για τον τίτλο της ταινίας, όπως είπε η Αρσέλ, επιδέχεται τρεις αναγνώσεις. Η μία σχετίζεται με την ταινία και, συγκεκριμένα, με τη Μαρί ως μια γυναίκα την οποία δεν καταφέρνουμε να γνωρίσουμε απόλυτα, και αυτό είναι κάτι που συμβαίνει συνήθως με τον/την πρωταγωνιστή/στρια μιας ταινίας. Η άλλη έχει να κάνει με τις ανησυχίες της σκηνοθέτιδος καθώς, τη Μάι την απασχολούσε έντονα το γεγονός ότι σε πολλά μουσεία της Ευρώπης υπάρχουν πίνακες με γυναικείες μορφές, για τους οποίους μπορεί να γνωρίζουμε το όνομα του δημιουργού, αλλά όχι της γυναίκας που απεικονίζεται. Η τρίτη ανάγνωση σχετίζεται με τις διαδικασίες που ακολουθούσε η Αντίσταση: «όταν εντόπιζε γυναίκες που είχαν συνεργαστεί με τους Γερμανούς, στο μητρώο όπου τις καταχωρούσαν έγραφαν ”άγνωστη γυναίκα”. Εν μέρει αυτό γινόταν για να τις προστατεύσουν από περαιτέρω ταλαιπωρία στη μετέπειτα ζωή τους, όμως, όπως είδαμε στην ταινία, υπέφεραν πολλά».
*Η ταινία «Woman Unknown» (Άγνωστη γυναίκα) θα κυκλοφορήσει στις κινηματογραφικές αίθουσες από τη NEO films στις 4 Φεβρουαρίου.
Διαβάστε περισσότερα:
Εικαστικό ταξίδι στην έρημο: H διαδρομή προς το φως
Ο Άγγελος Παπαδημητρίου έγινε ταινία και ανακάλυψε έναν εαυτό που μέχρι τότε δεν είχε γνωρίσει

