Στα Πλακάκια της Αίγινας, ένα σπίτι που μεγάλωνε μαζί με τον ιδιοκτήτη του φιλοξένησε μερικές από τις σημαντικότερες μορφές της ελληνικής Τέχνης. Οι ανιψιοί του ζωγράφου Νίκου Νικολάου, Δάφνη και Θοδωρής Ζουμπουλάκης, ανοίγουν τις πόρτες του και θυμούνται.
Γοητευμένος από την Αίγινα και το διαπεραστικό της φως, ο Υδραίος ζωγράφος αγόρασε το 1964 μια έκταση 2,5 στρεμμάτων στα Πλακάκια και μετέφερε εκεί το εργαστήριο του. Ακολουθούσε τον συμφοιτητή και καλό του φίλο Χρήστο Καπράλο, αλλά και τον Τάκη Καλμούχο και τον Νίκο Καζαντζάκη, που είχαν προηγηθεί. Το σπίτι του Νίκου και της Αγγέλας Νικολάου έγινε, όπως έγραψε ο Γιάννης Νεγρεπόντης, «το ανοιχτό σπίτι για όλες τις ώρες» ενός ανθρώπου για τον οποίο «δεν ήξερες πού άρχιζε η Τέχνη του, η ζωγραφική και που τελείωνε η Τέχνη της ζωής». «Το ζεύγος Νικολάου, επειδή δεν είχε παιδιά, φιλοξενούσε τη Δάφνη κι εμένα κάθε καλοκαίρι στο σπίτι τους στην Αίγινα. Και με τα ξαδέρφια μας. Επειδή ο Νικολάου είχε επεκτατικές τάσεις γενικά, δηλαδή άρχισε το σπίτι του στην Αίγινα στο οποίο έφτιαξε μετά ένα ατελιέ, το οποίο εν συνεχεία γινόταν σαλόνι, με αποτέλεσμα να φτιάξει ένα δεύτερο και αργότερα ένα τρίτο ατελιέ κι έτσι μεταξύ των δύο κτιρίων του σπιτιού του, έφτιαξε άλλα δύο μικρά σπιτάκια στα οποία φιλοξενούσε εμάς αλλά και φίλους του ζευγαριού Νικολάου», μας λέει ο Θοδωρής Ζουμπουλάκης.
«Το πιο σημαντικό», συμπληρώνει η Δάφνη τον αδερφό της Θοδωρή, «ήταν ότι στη δεκαετία του ’70 σε αυτό το σπίτι, συγκεντρώνονταν οι πιο σημαντικές προσωπικότητες των Τεχνών εκείνης της εποχής: ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Γιάννης Μόραλης που ήταν εκεί κάθε βράδυ, ως αδελφικός φίλος του Νίκου Νικολάου».
Μια φιλία από το Παρίσι
«Η φιλία τους σφραγίστηκε από το γεγονός που μοιράστηκαν την υποτροφία για τις σπουδές τους στο Παρίσι», συμπλήρωσε ο Θεόδωρος. Ο Γιάννης Μόραλης και ο Νίκος Νικολάου είχαν σπουδάσει μαζί στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας. Η υποτροφία της Ακαδημίας Αθηνών που κέρδισε ο Μόραλης μοιράστηκε ανάμεσά τους (γιατί έτσι είχαν συμφωνήσει σε ένα μεταξύ τους στοίχημα), και έτσι βρέθηκαν μαζί στο Παρίσι στα τέλη της δεκαετίας του 1930, πριν από τον πόλεμο. Εκεί φοίτησαν στην École des Beaux-Arts, στα εργαστήρια τοιχογραφίας και ψηφιδωτού. Παράλληλα μελετούσαν από κοντά την τέχνη στα μουσεία, ιδίως στο Λούβρο.
Αυτή η μαθητεία φάνηκε αργότερα στο έργο και των δύο. Ο Νικολάου ασχολήθηκε πολύ με την τοιχογραφία και τη μνημειακή ζωγραφική. Στον Μόραλη η αυστηρή δομή και η γεωμετρική οργάνωση της επιφάνειας έγιναν βασικό χαρακτηριστικό. Η φιλία τους κράτησε μια ζωή. «Ο Νικολάου έφερε τον Μόραλη στην Αίγινα. Και έτσι έφτιαξε το σπίτι του Μόραλη στην Αίγινα, ο Άρης Κωνσταντινίδης. Ένα από τα πιο ωραία κτίρια», συμπλήρωσε ο Θοδωρής Ζουμπουλάκης. Το σπίτι-ατελιέ του Μόραλη χτίστηκε τη δεκαετία του ’70. Εκεί ο ζωγράφος δούλευε έξι μήνες τον χρόνο: έφτανε το Πάσχα, συντροφιά με τους φίλους του Νικολάου και Καπράλο, και επέστρεφε στην Αθήνα το φθινόπωρο.
«Το μεγάλο φαγοπότι»
Τη σκυτάλη πήρε η Δάφνη: «Μετά υπήρχε και ο Χρήστος Καπράλος (σ.σ.: ένας από τους σημαντικότερους γλύπτες του 20ου αιώνα), οπότε αυτό το σπίτι ήταν πάντα ανοιχτό για τους φίλους και τους καλλιτέχνες. Υπήρχε πάντα ένα τεράστιο τραπέζι, όπου ερχόντουσαν πολλοί εξαιρετικοί συνομιλητές. Γίνονταν πολύ σημαντικές συζητήσεις στα τραπέζια του Νικολάου. Καμιά φορά, τσακώνονταν κιόλας, γιατί έπιναν πάρα πολύ. Αλλά αυτό δεν είχε τόσο σημασία, όσο το ότι οι συνδαιτημόνες ήταν πρόσωπα που θα έπιαναν συζητήσεις γύρω από την Τέχνη. Είχε να κάνει και με το φαγητό, αφού ο θείος μας έψαχνε τα καλύτερα ψάρια, τις καλύτερες συνταγές -θα μπορούσε σήμερα να γραφτεί βιβλίο με τις συνταγές από εκείνα τα τραπέζια. Και επίσης είχε μια τεράστια συλλογή από κιούπια και άλλα αρχιτεκτονικά αντικείμενα στον κήπο του. Πέρα από την Τέχνη, ζούσαν μέσα στην καρδιά του πολλές αγάπες».
«Επίσης, έξω στην μπροστινή βεράντα κάθονταν όλοι σε ένα παγκάκι και συζητούσαν με τις ώρες ατενίζοντας το ηλιοβασίλεμα. Για αυτό, όταν κάναμε δωρεά το γλυπτό του Μόραλη στον δήμο της Αίγινας, το βάλαμε ακριβώς απέναντι από το σπίτι, για να θυμίζει τους διαλόγους του Νικολάου με τον Μόραλη», είπε ο Θοδωρής. Σε εκείνο το πέτρινο πεζούλι, όπως σημειώνει η ιστορικός τέχνης και επιμελήτρια Ίρις Κρητικού, οι κουβέντες κρατούσαν ως το σούρουπο. Εκεί γεννήθηκε ο μύθος της «παρέας της Αίγινας», με τον Μόραλη, τον Καπράλο και τον Ελύτη.
Γιατί στην Αίγινα
«Η Αίγινα είχε ένα καταπληκτικό φως και βρισκόταν κοντά στην Αθήνα, ενώ είχε ένα ήπιο κλίμα σε όλες τις εποχές του χρόνου. Για αυτό πηγαίνουν πάρα πολλοί καλλιτέχνες εκεί και μένουν μόνιμα. Ηθοποιοί, συγγραφείς αλλά και εικαστικοί και αρχιτέκτονες. Και πολλοί έχουν συγκεντρωθεί από την πλευρά της λεωφόρου Καζαντζάκη, που είναι από τις πιο χαρακτηριστικές της Αίγινας, αφού εκεί έγιναν οι ανασκαφές και βρήκαν την Κολώνα, που υψώνεται χαρακτηριστικά στην κορυφή του υψώματος πριν από το σπίτι του Νικολάου. Μετά βρίσκεται το σπίτι του Μόραλη, μετά του Καπράλου, το σπίτι του Καζαντζάκη εν συνεχεία, και όλα βρίσκονται στη σειρά – είναι εντυπωσιακό για έναν περίπατο εκεί. Εκεί βρίσκεται και το σπίτι της Ελένης Μυλωνά, που τον μισό χρόνο ζει στη Νέα Υόρκη και τον άλλο μισό στην Αίγινα», συμπληρώνει η Δάφνη. Στη διαδρομή αυτή, το σπίτι-εργαστήριο του Καπράλου λειτουργεί ως μουσείο από το 1995, δύο χρόνια μετά τον θάνατο του γλύπτη. Λίγο πιο πέρα στέκει το «κουκούλι», όπως αποκαλούσε ο Καζαντζάκης το σπίτι που θεμελίωσε παλιότερα, το 1936.
Το παρόν
Η συλλογή των έργων του Νικολάου ανήκει σήμερα στην οικογένεια της συζύγου του, Αγγέλας: στον Θοδωρή, τη Χριστίνα, τη Δάφνη και τον Φίλιππο Ζουμπουλάκη. Το 2019 ξεκίνησε η ανακαίνιση του σπιτιού και του περιβάλλοντος χώρου, με την επιμέλεια του αρχιτεκτονικού γραφείου του Θοδωρή Ζουμπουλάκη. Τα διαμερίσματα που μισθώνονται σε επισκέπτες, οι οποίοι επιθυμούν να βιώσουν ένα μέρος με ιστορία, μαζί με τις προσωπικές οικονομίες των τεσσάρων ξαδερφιών, συντηρούν σήμερα το μουσείο Νικολάου. «Η θεία μας άφησε επιπλέον και ένα κτήμα με φιστικιές, όπου στο τέλος Αυγούστου, με τη συγκομιδή των φυστικιών, έκανε και ένα μεγάλο τραπέζι. Αυτήν την παράδοση την έχω κρατήσει κι εγώ», είπε η Δάφνη. «Στο φετινό τραπέζι βρέθηκε ανάμεσά μας και η Μίνα Στόουν (Mina Stone), που έχει βγάλει και ένα βιβλίο με τον τίτλο “Cooking for artists”, γιατί τυχαίνει να είναι σεφ για μεγάλους καλλιτέχνες στη Νέα Υόρκη και στο MoMA PS1. Ήθελε πάρα πολύ να μαγειρέψει στου Νικολάου, γνωρίζοντας την ιστορία του σπιτιού και του κτήματος».
Ανέκδοτες ιστορίες
«Θυμάμαι που η θεία γινόταν έξαλλη με τον θείο γιατί ο θείος είχε πάρα πολλές γάτες και κάθε μέρα που πηγαίναμε στην ψαραγορά αγόραζε για αυτές τα φθηνά ψάρια και όταν ήταν γιορτές τους αγόραζε μπαρμπούνια. Και η θεία γινόταν μπαρούτι!», λέει ο Θοδωρής Ζουμπουλάκης. «Αυτό το σπίτι έχει μια φοβερή αύρα. Μόνο τα αντικείμενα σε κάνουν να ξαναζείς αυτήν την εποχή. Το οποίο σήμερα είναι πολυτέλεια. Σήμερα έχουν δημιουργηθεί έξι ξενώνες εκεί και θα γίνουν άλλοι δύο, όπου όλοι μαγεύονται από τον μεσογειακό κήπο και την ελληνικότητα, που ήταν κι αυτό που αναζητούσε πάντα ο θείος μας».
Διαβάστε ακόμα:
Περιήγηση στην Αίγινα – Τα νεοκλασικά κτήρια, τα φιστίκια και οι αρχαιολογικοί χώροι
