Περπατώντας στην ιστορική καρδιά της Βαλέτας, σε ανηφορικά σοκάκια που μοιάζουν να διατρέχουν μια ακολουθία από αναρίθμητα ιστορικά κτήρια, σε πλατείες που στολίζονται με μνημεία και πλαισιώνονται από ανακτορικού ύφους μέγαρα, ανάμεσα στα στιβαρά τείχη που ακόμη κυκλώνουν την πόλη και στα επιδεικτικά Καταλύματα των Ιπποτών, η πρωτεύουσα της Μάλτας αποδεικνύεται ένα ανοιχτό μουσείο. Το οποίο όχι μόνο δεν κουράζει, αλλά ξεδιπλώνεται όλο και πιο συναρπαστικό όσο ανεβαίνεις σε έναν ακόμη προμαχώνα, όσο ξαποσταίνεις στην αυλή του Παλατιού του Μεγάλου Μαγίστρου, όσο αντιλαμβάνεσαι με πόσα μνημειώδη έργα στόλισαν την πόλη τους οι Ιππότες του Τάγματος του Αγίου Ιωάννη από τότε που τους παραχωρήθηκε η Μάλτα.
Στους πολιτιστικούς θησαυρούς που άφησαν σαν ανεκτίμητη παρακαταθήκη και παγκοσμίου κύρους κληρονομιά, συγκαταλέγονται και οι περίφημοι θρησκευτικοί ναοί της Μάλτας. Παρότι ίσως δεν είναι ευρέως γνωστό, το ηλιόλουστο νησί διαθέτει 365 εκκλησίες -μία για κάθε μέρα του χρόνου-, που εντυπωσιάζουν τόσο με την αρχιτεκτονική όσο και με τους θησαυρούς τέχνης που συνθέτουν τον εκθαμβωτικό τους διάκοσμο. Πέρα από τον μπαρόκ Καθεδρικό του Αγίου Παύλου στη Μντίνα, τον Τρούλο της Μόστα και το ναό του Αγίου Λαυρεντίου στη Βιτοριόσα, που συγκαταλέγονται στις σπουδαιότερες της χώρας, οι παρακάτω εκκλησίες στην κοσμοπολίτικη όσο και παραμυθένια Βαλέτα, αξίζει να συμπεριληφθούν στις εμπειρίες του ταξιδιού σας για την ιστορική και καλλιτεχνική τους αξία.
Συν-Καθεδρικός του Αγίου Ιωάννη
Ο λαμπρότερος ναός της Μάλτας και ένας από τους πιο μεγαλειώδεις στον κόσμο είναι η έκπληξη που επιφυλάσσει το αυστηρό, λιτό εξωτερικό του Καθεδρικού του Αγ. Ιωάννη. Μια μπαρόκ φαντασμαγορία από λεπτοδουλεμένα ξυλόγλυπτα που καλύπτουν κάθε εκατοστό και καλύπτονται από φύλλα χρυσού, ξετυλίγεται στα διαδοχικά παρεκκλήσια των Γλωσσών του Τάγματος, αντικατοπτρίζοντας τόσο την ισχύ και το κύρος τους, όσο και την ανωτερότητα της καθολικής πίστης. Απαράμιλλης τεχνικής και υψηλής καλλιτεχνικής αξίας ξυλόγλυπτα χερουβείμ, οικόσημα, κρίνοι, φυλλώματα δάφνης, γιρλάντες, ροζέτες, ο μαλτέζικος σταυρός και μοτίβα γεμάτα συμβολισμούς, συνθέτουν το εκθαμβωτικό σκηνικό που ολοκληρώθηκε μεταξύ 1573-1578 και μοιάζει καλυμμένο από κάποιο βαρύτιμο, χρυσοΰφαντο μπροκάρ ύφασμα, αφήνοντας άφωνο τον επισκέπτη.
Το δάπεδο του ναού -του οποίου η επίσημη ονομασία είναι «Συν-καθεδρικός», καθώς το 1816 αναβαθμίστηκε βάσει παπικού διατάγματος σε ισότιμο σε κύρος και προνόμια, με τον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Παύλου στη Mdina- είναι ένα ιριδίζον μωσαϊκό από μαρμάρινα, ζωηρόχρωμα ταφικά μνημεία. Ανήκοντας σε επιφανείς ιππότες και ευγενείς, των οποίων φέρουν τα διακριτικά οικόσημα, χρονολογούνται μεταξύ 17ου-19ου αιώνα και καλύπτουν κάθε σπιθαμή του δαπέδου, προσθέτοντας στο χώρο δραματική ένταση. Ακόμη θεαματικότερη, η θολωτή οροφή κοσμείται από τις εξαίσιες νωπογραφίες του Mattia Preti, κυρίως με σκηνές από τη ζωή του Αγίου Ιωάννη, που κάνουν το βλέμμα να σηκωθεί ψηλά αυτή τη φορά, αποδεικνύοντας και πάλι πως χρώματα και σχέδια γίνονται η ισχυρή γλώσσα που μιλά για θριάμβους, στιγμές δόξας και αθάνατη φήμη. Τη μπαρόκ πανδαισία συμπληρώνει το ιερό του Καθεδρικού, πλαισιωμένο από δύο εκκλησιαστικά όργανα και μαρμάρινες κολώνες που φέρουν το σταυρό της Μάλτας, και κυρίως η δραματική ένταση που σκηνοθετεί ο Caravaggio στο χώρο του Oratorium.
Αφιερωμένο στον αποκεφαλισμό του Αγίου Ιωάννη, το Ορατόριο είναι ο χώρος όπου στεγάζεται αφενός το σημαντικότερο θρησκευτικό κειμήλιο της Μάλτας, αφετέρου δύο από τα σπουδαιότερα έργα τέχνης της χώρας. Πίσω από την εντυπωσιακή λειψανοθήκη από ασήμι και επιχρυσωμένο μπρούτζο, όπου φυλάσσεται το ιερό λείψανο του δεξιού χεριού του Αγ. Ιωάννη, με το οποίο βάπτισε τον Ιησού στον ποταμό Ιορδάνη, ο κορυφαίος του μπαρόκ Ιταλός ζωγράφος δίνει μια θεατρική διάσταση στον χώρο προσευχής, αποτυπώνοντας στον καμβά τον «Αποκεφαλισμό του Αγίου Ιωάννη», που μαζί με το έργο του «Ο Άγιος Ιερώνυμος γράφει», συγκλονίζουν με τις εκφραστικές τους λεπτομέρειες. Μια μικρή αλλά εξαιρετική έκθεση για την περίοδο που πέρασε ο Caravaggio στη Μάλτα, μαζί με μια εντυπωσιακά αναλυτική αποκωδικοποίηση των δυο παραπάνω έργων και τη δυνατότητα ανάβασης στον πύργο του ρολογιού, ολοκληρώνουν την επίσκεψη στον θεαματικό Καθεδρικό των Ιπποτών.
Εκκλησία του Ναυαγίου του Αγίου Παύλου
Τι κρίμα που η εκπληκτική πρόσοψη αυτής της ιστορικής, και τόσο αγαπητής στους Μαλτέζους, εκκλησίας περνά απαρατήρητη μέσα στην αδιάκοπη κίνηση των εστιατορίων και bar που καταλαμβάνουν τα σκαλιά του ανηφορικού δρόμου St Paul St. Ακόμη κι έτσι, η εκκλησία που τιμά τον προστάτη άγιο της Μάλτας και χρειάστηκε 12 χρόνια για να ολοκληρωθεί (1570-1582), αξίζει οπωσδήποτε μια επίσκεψη. Αν μάλιστα βρεθείτε εκεί αρκετά νωρίς το πρωί, πριν το δρομάκι παραδοθεί στην τουριστική κίνηση, θα μπορέσετε να θαυμάσετε την πλαισιωμένη από ιωνικούς κίονες είσοδο – μέρος από το μπαρόκ υπερθέαμα της πρόσοψης με τους δίδυμους πύργους και τα εκφραστικά αγάλματα -ανάμεσά τους κι αυτό του Αποστόλου Παύλου-, που συνεχίζεται στο εσωτερικό. Η εκκλησία, που συγκαταλέγεται στις παλαιότερες του νησιού, συμβολίζει όσο καμιά τη θρησκευτική πίστη των Μαλτέζων, αφού είναι αφιερωμένη στο δραματικό ιστορικό γεγονός του ναυαγίου του Αγίου Παύλου, που στάθηκε αφορμή για να κηρύξει τον χριστιανισμό στη Μάλτα.
Πράγματι, η άφιξη του Αποστόλου στο νησί το 60 μ.Χ. αποτελεί σταθμό στην ιστορία της Μάλτας – λέγεται μάλιστα χαρακτηριστικά, ότι αυτή η ιστορία είναι και το πρώτο παραμύθι που ακούν τα παιδιά, πριν καν μάθουν να περπατούν. Το ναυάγιο του πλοίου που μετέφερε τον Άγιο Παύλο στη Ρώμη προκειμένου να δικαστεί ως πολιτικός επαναστάτης συνέβη κοντά στη βόρεια ακτή, όπου μάλιστα ένας κόλπος και μια νησίδα όπου στέκει το άγαλμά του, έχουν πάρει το όνομά του. Παρότι ο άγιος έμεινε στη Μάλτα μόνο για 3 μήνες, διέδωσε τη χριστιανική πίστη και το νησί τιμά τη μνήμη του με λαμπρές εκδηλώσεις στις 10 Φεβρουαρίου – μέρα εθνικής αργίας, κατά την οποία τα μπαλκόνια των σπιτιών στολίζονται με γιρλάντες και στους δρόμους της Βαλέτα περιφέρεται το επιχρυσωμένο ξύλινο άγαλμα του Αγίου Παύλου από την εκκλησία, συνοδεία θρησκευτικής και πολιτικής αρχής και φιλαρμονικών, πριν οι εορτασμοί ολοκληρωθούν πανηγυρικά με ρίψη βεγγαλικών.
Γνωρίζοντας τη σπουδαιότητα του ναού, μπορεί κάποιος να εκτιμήσει καλύτερα την πολυτέλεια της διακόσμησης στο εσωτερικό που κυριολεκτικά λάμπει: πολύχρωμα μάρμαρα τόσο στις κολώνες που πλαισιώνουν το ιερό και διατρέχουν το κεντρικό κλίτος, όσο και στα γεωμετρικά μοτίβα των δαπέδων, περίτεχνα ασημένια κηροπήγια που αντανακλούν το φως και χρυσαφένια γυψανάγλυφα γύρω από τις θαυμάσιες οροφογραφίες που καλύπτουν με θεαματικό τρόπο την οροφή. Πάνω απ’ όλα, η ενοριακή αυτή εκκλησία φημίζεται πρωτίστως για δύο σημαντικά θρησκευτικά κειμήλια: μέσα σ΄ αυτόν τον θρίαμβο του μπαρόκ, αναζητήστε το τμήμα της κολώνας στην οποία αποκεφαλίστηκε ο Απόστολος Παύλος στη Ρώμη, και το ιερό λείψανο του οστού του καρπού του, που αποτελεί αντικείμενο προσκυνήματος.
Παναγία της Νίκης
Ανηφορίζοντας μερικά μέτρα από την Pjazza Teatru Rjal του Renzo Piano, η εκκλησία που στέκει στην κορυφή μιας μικρής διπλής σκάλας, περνά συχνά απαρατήρητη απ΄ όσους κατευθύνονται προς τους Κήπους Μπαράκα ή θαυμάζουν τη μνημειώδη αρχιτεκτονική του πρώην Καταλύματος της Γλώσσας της Καστίλης. Μεγάλο λάθος – η Εκκλησία της Παναγίας της Νίκης –Church of Our Lady of Victory– κατέχει μια πολύ ξεχωριστή θέση στη μαλτέζικη ιστορία: πρόκειται για την πρώτη εκκλησία της Βαλέτα, που όπως υποδηλώνει η ονομασία της, χτίστηκε από τον Μεγάλο Μάγιστρο de Valette για να γιορταστεί η νίκη των Ιπποτών επί της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στη Μεγάλη Πολιορκία του 1565. Σύμφωνα με τον θρύλο, η νίκη των Μαλτέζων στη Μεγάλη Πολιορκία οφείλεται στην παρέμβαση της Παναγίας, η οποία εμφανίστηκε στους Τούρκους στρατιώτες κατά τη διάρκεια της νύχτας, προκαλώντας τους τέτοιο τρόμο που τους ανάγκασε σε υποχώρηση. Ως εκ τούτου, η εκκλησία χτίστηκε το 1566, ένα χρόνο μετά το τέλος της πολιορκίας, ως φόρος τιμής σε αυτό που θεωρήθηκε πραγματικό θαύμα και σύμφωνα με την επιθυμία του Jean De Valette να ενταφιαστεί στην κρύπτη της.
Εξίσου σημαντική είναι και η καλλιτεχνική αξία της εκκλησίας, πάνω απ΄όλα για τις υπέροχες νωπογραφίες της οροφής με σκηνές από τη ζωή της Παναγίας, που φιλοτέχνησε ο Μαλτέζος ζωγράφος Alessio Erardi. Η ανάθεση του έργου από τον Πορτογάλο Μεγάλο Μάγιστρο Ramon Parellos y Roccaful έγινε το 1716 και χρειάστηκαν δύο χρόνια για τις απεικονίσεις σκηνών όπως ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, η Άμωμος Σύλληψη και η Υπαπαντή, αλλά και της μορφής της Νίκης στο κέντρο της σύνθεσης, όπως και των οικοσήμων των δύο Μεγάλων Μαγίστρων που συνδέθηκαν με την ιστορία της εκκλησίας. Ο σημερινός επισκέπτης μπορεί να τις θαυμάσει σε όλο τους το μεγαλείο, ύστερα από ένα επίπονο έργο αποκατάστασης σοβαρότατων ζημιών, τόσο από τον βομβαρδισμό του Β΄Π.Π. που κατέστρεψε τη γειτονική Βασιλική Όπερα, όσο και λόγω της υγρασίας και της παραμέλησης που είχαν σχεδόν εξαφανίσει το εξαιρετικό ζωγραφικό αφήγημα του Erardi. Κάτω από τη θολωτή σκέπη, ξεχωρίζουν επίσης ο σταυρός των Ιπποτών που κοσμεί το μαρμάρινο ιερό, μια ασημένια βυζαντινή εικόνα της Παναγίας της Νίκης, το ομοίωμα του αγάλματος του Ιησού βρέφους από την ομώνυμη εκκλησία της Πράγας και ένας μανιεριστικού ύφους πίνακας του 16ου αιώνα με θέμα τη «Γέννηση της Θεοτόκου».
Βασιλική του Αγίου Δομίνικου
Το πυκνό δίκτυο των δρόμων της Βαλέτα δεν διευκολύνει να αντιληφθεί κάποιος το μέγεθος του θόλου παρατηρώντας τη μεγαλοπρεπή μπαρόκ εκκλησία από κάποιο από τα γύρω στενά. Κάτω όμως απ΄αυτόν ξεδιπλώνεται η 450 ετών ιστορία μιας από τις πιο αγαπητές εκκλησίες της πόλης. Το ταξίδι στο χρόνο ξεκινά στις 29 Μαρτίου 1571, όταν ένας καπετάνιος μιας από τις γαλέρες των Ιπποτών ονόματι Romegas, έκανε μια γενναιόδωρη δωρεά 50 σκούδων στους Δομινικανούς μοναχούς, προκειμένου κάθε Δευτέρα να τελείται λειτουργία προς τιμήν της Madonna di Porto Salvo, της Παναγίας του Ασφαλούς Λιμανιού, ώστε οι ναυτικοί να επιστρέφουν σώοι από τη θάλασσα. Υποσχέθηκε μάλιστα ακόμη 50 σκούδα αν οι μοναχοί έχτιζαν μια εκκλησία αφιερωμένη στην Παναγία, οι οποίοι καθώς κάθε Δομινικανός ναός είναι αφιερωμένος και στη Μητέρα του Χριστού, δέχθηκαν, χαρίζοντας στην πόλη την εκκλησία που ναύτες και θαλασσινοί επισκέπτονταν για να προσευχηθούν, ν’ αφήσουν τάματα και να εκφράσουν την ευγνωμοσύνη τους για την ασφαλή επιστροφή τους στο Μεγάλο Λιμάνι. Την πρώτη εκείνη εκκλησία, την οποία μάλιστα ο Πάπας Πίος Ε΄, αναγνωρίζοντας τη σπουδαιότητά της, ανακήρυξε πρώτη βασιλική της Μάλτας και της έδωσε τον τίτλο της Μητριαρχικής Εκκλησίας, έπληξαν σε τέτοιο βαθμό σεισμοί και καταιγίδες, ώστε δύο αιώνες μετά την ανέγερσή της κρίθηκε αναγκαίο να κατεδαφιστεί.
Η ανοικοδόμηση του ναού σε μεγαλύτερη κλίμακα ολοκληρώθηκε το 1815, ενώ η αποπεράτωση του επιβλητικού τρούλου, που αποτελεί πλέον σημείο αναφοράς στον ορίζοντα της Βαλέτας, έγινε μόλις το 1889. Η υπερβολή και η επιδεκτικότητα του μπαρόκ στο εσωτερικό, δεν αφήνει κανέναν ασυγκίνητο – η βασιλική εξάλλου συγκαταλέγεται μεταξύ των πλουσιότερων ναών της πόλης, αποδεικνύοντας με τον δικό της τρόπο την πλούσια πολιτιστική κληρονομιά της Μάλτας και μαρτυρώντας την καλλιτεχνική δεξιοτεχνία της εποχής. Μαρμάρινες κολόνες περιβάλλουν περίτεχνους βωμούς, stucco, πλούσια κόκκινα υφάσματα και fresco που απεικονίζουν θρησκευτικές σκηνές ντύνουν παρεκκλήσια, ενώ η αφθονία ασημιού και χρυσού κάνει το ναό να λάμπει. Η αποκορύφωση της θεατρικότητας έρχεται με τις εντυπωσιακές νωπογραφίες του τρούλου και της θολωτής οροφής – έργα του επιφανούς Μαλτέζου ζωγράφου Giuseppe Calì.
Αξίζει να ολοκληρώσετε την επίσκεψή σας στη βασιλική με μια στάση στη Μονή των Δομινικανών, που εξακολουθεί να βρίσκεται δίπλα στο ναό. Ένα μικρό μουσείο αφηγείται την ιστορία του τάγματος του 13ου αιώνα, του πώς έφτασε στη Μάλτα, του ρόλου που έπαιξε στην ιστορία της πρωτεύουσας και της θέσης του στη ζωή της σημερινής κοινότητας, μέσα από έργα τέχνης, θρησκευτικά κειμήλια, άμφια, παπικά διατάγματα και ιστορικά έγγραφα. Την παράσταση κλέβει το εκθαμβωτικό, πολυτελώς διακοσμημένο Ορατόριο, όπου εδώ και δύο αιώνες, πριν τη Μεγάλη Παρασκευή, τηρείται η παράδοση προετοιμασίας 200 πιάτων με χρωματιστό ρύζι και ζυμαρικά, τα οποία εκτίθενται εδώ και κατόπιν δωρίζονται στους άπορους.
Αγγλικανικός Καθεδρικός Αγίου Παύλου
Καταλαμβάνοντας από το 1844 το άκρο ενός από τα δύο παλιά λιμάνια της Βαλέτα, χτισμένος 90 μέτρα πάνω από το επίπεδο των προμαχώνων και με το χαρακτηριστικό του κωδωνοστάσιο να ορθώνεται σαν λεπτός πύργος αγγίζοντας τα 61 μέτρα, ο Αγγλικανικός Καθεδρικός St Paul’s ξεχωρίζει εμφανώς από την πλειοψηφία των μπαρόκ κτισμάτων της πρωτεύουσας. Η νεοκλασική του κομψότητα τον καθιστά μοναδικό για τα δεδομένα της πόλης των Ιπποτών, ενώ η ύπαρξή του είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη βασίλισσα Αδελαΐδα -σύζυγο του Βρετανού μονάρχη Γουίλιαμ ΙΔ΄-, η οποία στη διάρκεια επίσκεψής της στη Μάλτα το 1838, διαπίστωσε ότι δεν υπήρχε αγγλικανικός ναός στο νησί, το οποίο τότε αποτελούσε βρετανική αποικία. Έχοντας αντέξει δύο παγκόσμιους πολέμους, ο ναός που σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα του βρετανικού ναυτικού William Scamp, συνδυάζει σήμερα το ρόλο μιας ενεργούς εκκλησίας και ενός εντυπωσιακού μνημείου όσων θυσιάστηκαν στον Β΄ Π.Π., αναδεικνύοντας παράλληλα την πολυπολιτισμική κληρονομιά της Μάλτας.
Πίσω από τις ιωνικές κολώνες του κομψού περιστυλίου, ο φωτεινός ναός από μαλτέζικο ασβεστόλιθο, αποπνέει μια αίσθηση ευρυχωρίας και απλότητας, με δύο μόνο παρεκκλήσια και μια λιτή Αγία Τράπεζα. Οι δρύινες επενδύσεις, που αφιερώνονται στη μνήμη των συμμαχικών δυνάμεων οι οποίες συμμετείχαν στην άμυνα της Μάλτας μεταξύ 1940-43, δίνουν ένα ζεστό τόνο που έρχεται σε αντίθεση με το λευκό του ναού, ενώ το επίσης επενδυμένο με ξύλο εκκλησιαστικό όργανο είναι πολύ παλαιότερο από την ίδια τη εκκλησία και προέρχεται από τον Καθεδρικό του Τσέστερ. Αξίζει να παρατηρήσει κανείς τα ιστορικά λάβαρα και τις σημαίες που κοσμούν τους κορινθιακούς κίονες, αλλά και να επισκεφθεί τον καθεδρικό μια ηλιόλουστη μέρα όταν μετά τη λειτουργία το εκκλησίασμα του ναού απολαμβάνει κάτω από το περιστύλιο μια πολύ βρετανική συνήθεια: ζεστό τσάι και σπιτικά γλυκά έναντι ενός μικρού αντιτίμου.
Διαβάστε ακόμα:
