Αν περπατήσεις τη δυτική ακτή της Χίου, κάπου ανάμεσα σε Λιθί και Σιδηρούντα, θα δεις να ξεπροβάλλουν πάνω σε ακρωτήρια και βράχια κάτι κυλινδρικοί πέτρινοι πύργοι. Είναι οι βίγλες, τα παρατηρητήρια που κάποτε φύλαγαν ολόκληρη την ακτογραμμή του νησιού.
Το δίκτυο στήθηκε στα χρόνια της Γενουατοκρατίας (1346–1566), όταν τη διοίκηση της Χίου είχε αναλάβει η Μαόνα, μια μετοχική εμπορική εταιρεία με επικεφαλής τις οικογένειες Ιουστινιάνι. Η μαστίχα, τα εσπεριδοειδή και το μετάξι έκαναν το νησί πλούσιο, κι ο πλούτος αυτός το έκανε μόνιμο στόχο επιδρομών. Σαρακηνοί, Οθωμανοί, Αλγερινοί και χριστιανοί κουρσάροι έφταναν από το πέλαγος για λάφυρα και, κυρίως, για σκλάβους. Γι’ αυτό και οι κάτοικοι τράβηξαν τα χωριά τους στην ενδοχώρα, χτίζοντας τα οχυρά καστροχώρια που ξέρουμε σήμερα: τα Μεστά, τους Ολύμπους, το Πυργί, τον Ανάβατο. Τα χωράφια όμως έμεναν εκτεθειμένα στην ακτή, κι εκεί μπήκαν οι βίγλες.
Πύργοι σε αλυσίδα
Οι πύργοι σηκώνονταν γύρω στα δώδεκα μέτρα. Η βάση τους ήταν συμπαγής, και η πόρτα άνοιγε ψηλά, στα οχτώ περίπου μέτρα, εκεί που έφτανες μόνο με ανεμόσκαλα. Οι βιγλάτορες ανέβαιναν, τραβούσαν τη σκάλα πίσω τους και κρατούσαν βάρδια από το δώμα, κοιτάζοντας το ανοιχτό πέλαγος. Μόλις κάτι κινούνταν στον ορίζοντα, ξεκινούσε το σήμα. Την ημέρα με καπνούς, τη νύχτα με φωτιές. Ο αριθμός και η ένταση έλεγαν πόσα ήταν τα καράβια και από πού έρχονταν. Οι πύργοι απείχαν τρία με τέσσερα ναυτικά μίλια ο ένας από τον άλλο, ώστε το μήνυμα να περνάει σκυταλοδρομικά κατά μήκος της ακτής. Ο ιστορικός Ιερώνυμος Ιουστινιάνι έγραφε το 1586 ότι μια είδηση από την άκρη του νησιού έφτανε στη Χώρα σε λιγότερο από δύο ώρες. Εκεί, στη Μεγάλη Βίγλα του Κουλά μέσα στο Κάστρο, αποφάσιζαν πού να στείλουν το ιππικό.
Δύο άντρες σε κάθε πύργο
Τη φύλαξη δεν την είχε τακτικός στρατός. Τα χωριά συνεταιρίζονταν ανά τρία και τέσσερα κι έστελναν εκ περιτροπής τους δικούς τους άντρες, από 17 ως 50 χρονών. Άλλοι φύλαγαν μέρα, οι μερόβιγλοι, άλλοι νύχτα, οι νυχτόβιγλοι, ιδίως τα καλοκαίρια που η νηνεμία ευνοούσε τις πειρατικές γαλέρες. Η ζωή στον πύργο ήταν σκληρή: ένας θολωτός χώρος χωρίς θέρμανση, λίγες καλύβες τριγύρω, ξύλα φυλαγμένα στεγνά για να ανάβει η φωτιά κάθε ώρα. Αυτή η αγωνία πέρασε και στα τραγούδια. Σε ένα νανούρισμα από τις Αμάδες, στη βόρεια Χίο, η μάνα υπόσχεται στο μωρό «τρεις βίγλες, τρεις βιγλάτορες κι οι τρεις αντρειωμένοι», φύλακες που θα το κρατήσουν ασφαλές μέσα στη νύχτα.
Στα ίδια χώματα κυκλοφορούν και πιο σκοτεινές ιστορίες. Στον Άγιο Γάλα λένε ακόμη για τον χαμό ενός παλιού οικισμού: πειρατές μπήκαν μεταμφιεσμένοι σε ένα πανηγύρι, κι ένας τους, σαν λυπήθηκε τα παιδιά, τραγούδησε αλληγορικά για να προειδοποιήσει τον κόσμο. Μόνο μια μάνα κατάλαβε, πήρε τις κόρες της κι έφυγε στα βουνά. Το χωριό ρημάχτηκε. Στα χρόνια της ακμής του, το δίκτυο αριθμούσε πενήντα με εξήντα πύργους. Σήμερα σώζονται περίπου τριάντα πέντε, και οι είκοσι τέσσερις είναι κηρυγμένα μνημεία. Οι πιο πολλές στέκουν στα νότια και τα δυτικά, εκεί που απλώνονταν και τα μαστιχοχώρια. Η πιο φωτογενής είναι αναμφίβολα η βίγλα του Τραχηλιού, αναστηλωμένη, με τις πέντε καταχύστρες της να κρέμονται πάνω από το νερό. Λίγο πιο βόρεια, στο Τηγάνι της Σιδηρούντας, η βίγλα του Παχιού στέκει πάνω σ’ έναν βράχο σαράντα μέτρων.
Τα τελευταία χρόνια η Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου τις έχει εντάξει και σε εφαρμογές επαυξημένης και εικονικής πραγματικότητας, ώστε να δεις το εσωτερικό ακόμη κι όσων παραμένουν απρόσιτες. Το καλό είναι ότι στις περισσότερες φτάνεις μόνο με τα πόδια, σε μονοπάτια που περνούν μέσα από το πιο άγριο κομμάτι του νησιού. Πάρε μαζί σου νερό και γερά παπούτσια, και μη βιάζεσαι. Η θέα από ψηλά, εκεί που στέκονταν κάποτε οι σκοποί με το βλέμμα καρφωμένο στο πέλαγος, αξίζει και μόνη της την ανηφόρα.
Διαβάστε ακόμα:
Αποστολή στη Χίο: Ένα 24ωρο στην πόλη της
Οι ωραιότερες παραλίες της Χίου -Γαλάζιες ακτές και κρυστάλλινα νερά
