Πώς άραγε ιεραρχείς και αξιολογείς πού να εστιάσεις, όταν πρόκειται για τις ομορφιές και τα αξιοθέατα ενός τόπου τόσο πλούσιου σε ιστορία, παραδόσεις και φυσικό κάλλος όσο η Χίος; Πώς αποφασίζεις να μοιράσεις τον διαθέσιμο χρόνο του ταξιδιού σου όταν μιλάμε για ένα νησί που συνδυάζει την περήφανη ναυτική παράδοση με τόσες πολλές και εντυπωσιακές παραλίες, τη σημαντική ιστορία με πολιτιστικούς θεσμούς που την παρουσιάζουν γλαφυρά, αλλά και την εκθαμβωτική φύση που κυκλώνει τα γραφικά χωριά με τα εξαιρετικής αρχιτεκτονικής μνημεία; Ίσως η απάντηση να βρίσκεται πολύ απλά στο ότι, σε τόπους σαν τη Χίο, σε νησιά τόσο ξεχωριστά, επιστρέφεις ξανά και ξανά.
Όντως, η μυροβόλος Χίος, το νησί των τεσσάρων εποχών και των αμέτρητων συγκινήσεων, που ξεμυαλίζει τις αισθήσεις και ξαφνιάζει με το εύρος των εμπειριών που επιφυλάσσει στον ταξιδιώτη, από επισκέψεις σε θεαματικά σπήλαια και πεζοπορίες μέχρι την παραδοσιακή κουζίνα και τους θρύλους που κρύβονται στα σοκάκια των μεσαιωνικών οικισμών, δεν εξαντλείται σε ένα μόνο ταξίδι. Όχι μόνο επειδή πρόκειται για το πέμπτο μεγαλύτερο νησί της χώρας μας, αλλά γιατί το πλήθος των όψεων και των αξιοθέατών της σε κάνει να θέλεις να την ανακαλύψεις όλο και περισσότερο, με όλο και πιο ουσιαστικό τρόπο.
Και κάπως έτσι, είτε βρεθείς στη Χίο για πρώτη φορά είτε για πολλοστή, εντάσσοντας στο πρόγραμμά σου μια στάση στα παρακάτω μικρά ή μεγαλύτερα μουσεία έξω από τη Χώρα, αποζημιώνεσαι με εικόνες που σου εντυπώνονται και συνδέεσαι με μερικές από τις πιο αυθεντικές πλευρές του νησιού των χρωμάτων και των αρωμάτων.
Μουσείο Μαστίχας Χίου – Πυργί, θέση Ράχη
Κινητήριος δύναμη της οικονομίας και βασικός πόρος εισοδήματος του νότιου τμήματος του νησιού εδώ και αιώνες, η μαστίχα είναι ίσως η πρώτη λέξη που σου έρχεται στο μυαλό όταν σκεφτείς ότι θα βρεθείς στη Χίο. Τα αρώματά της ποτίζουν τον αέρα, τα φουντωτά μαστιχόδεντρα, αληθινά γλυπτά της φύσης, χαρακτηρίζουν το τοπίο, η πολύτιμη μαστίχα δίνει το όνομά της σε κάποια από τα εντυπωσιακότερα χωριά της Ελλάδας και η καλλιέργεια του σχίνου αποτελεί το επίκεντρο της ζωής και της απασχόλησης εκατοντάδων ανθρώπων. Εδώ, στη Χίο, στη νότια πλευρά της οποίας ο κορμός και τα κλαδιά του μαστιχόδεντρου «δακρύζουν», παράγοντας την αρωματική και ρητινώδη έκκριση, η ταυτισμένη με το νησί μαστίχα τιμάται με το δικό της μουσείο.
Ανάμεσα σε κάποια από τα πιο γνωστά και εντυπωσιακά από τα 24 Μαστιχοχώρια, ενταγμένο μέσα στο τοπίο και τριγυρισμένο από τους μαστιχοφόρους σχίνους που σε καλούν να τους παρατηρήσεις από κοντά, να κλέψεις λίγη από την ευωδιά τους, το Μουσείο Μαστίχας Χίου -μέρος του δικτύου μουσείων του Πολιτιστικού Ιδρύματος του Ομίλου Πειραιώς- ξεδιπλώνει ένα αφήγημα πολυδιάστατο και συναρπαστικό.
Σταγόνες και κρύσταλλοι μαστίχας σε διάφορα μεγέθη καλωσορίζουν τον επισκέπτη. Αναφορές από την αρχαιότητα ακόμη, από Έλληνες και Λατίνους γιατρούς έως Πέρσες φιλοσόφους, για τη χρήση της σε γιατροσόφια και τις ευεργετικές της ιδιότητες, σε εντυπωσιάζουν εξίσου με τις σύγχρονες επιστημονικές τεκμηριώσεις για την αντιφλεγμονώδη, αντιμικροβιακή και αντιοξειδωτική της δράση. Κι ύστερα έρχεται η παραστατική περιγραφή της καλλιέργειας του αειθαλούς θάμνου, η οποία έχει ορίσει την ταυτότητα της νοτιοδυτικής Χίου: την ανάπτυξη και τη φρουριακή αρχιτεκτονική των χωριών, τις σχέσεις που ανέπτυξαν με τους κατακτητές, τα προνόμια και τους αυστηρά προδιαγεγραμμένους όρους καλλιέργειας και διάθεσης, την εμπορική εκμετάλλευση από τα βυζαντινά χρόνια και τη Γενουατοκρατία έως την οθωμανική περίοδο και το σήμερα, τους γλωσσικούς ιδιωματισμούς ακόμη και τις τοπικές φορεσιές, την ίδια την καθημερινότητα και την κουλτούρα της περιοχής.
Εργαλεία που σε μεταφέρουν στο χωράφι, μακέτες που επεξηγούν την αρχιτεκτονική ανάπτυξη οικισμών, σπάνια ντοκουμέντα που αναβιώνουν αιώνες ιστορίας και σύγχρονα βιομηχανικά μηχανήματα, μας συνδέουν με έναν ιδιαίτερο τρόπο με προϊόντα και γεύσεις τόσο οικείες όσο η μαστίχα Χίου ΕΛΜΑ – η πρώτη ελληνική τσίχλα που κυκλοφόρησε πριν από 70 χρόνια. Πρόκειται για ένα ταξίδι γεμάτο παραστατικότητα, που κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον του επισκέπτη καθώς αναδεικνύει την ιστορία ενός αληθινού θησαυρού της χιώτικης φύσης.
Μουσείο Εσπεριδοειδών – Κάμπος, πολυχώρος «Perivoli»
Κι ενώ η πολύτιμη μαστίχα αφήνει το ευωδιαστό της αποτύπωμα στο νότιο τμήμα του νησιού, για τα «χρυσά» χιώτικα μανταρίνια και πορτοκάλια, για τα ιδιαίτερα έντονα αρώματα των ανθών τους, για την ολόγλυκη γεύση και για την εντυπωσιακή ιστορία τους, που επίσης μας ταξιδεύει αιώνες πίσω, αρκεί η σύντομη διαδρομή ως τον μαγευτικό Κάμπο. Πρόκειται για την περιοχή όπου, ανάμεσα στα εναπομείναντα περιβόλια των εσπεριδοειδών, χάρμα οφθαλμών κάθε εποχή του χρόνου, και στα επιβλητικά αρχοντικά που διαμορφώνουν ένα θαυμαστό τοπικό αρχιτεκτονικό ιδίωμα, βρίσκουμε τον βιωματικό πολυχώρο Perivoli, ο οποίος στεγάζεται σε ένα αυθεντικό αρχοντικό του 1742, ένα από τα χαρακτηριστικά αρχοντικά του Κάμπου που είναι σήμερα ανοιχτά στο κοινό. Εδώ, εκτός από ένα καλαίσθητο café που περιβάλλεται από τα οπωροφόρα δέντρα του κήπου του αρχοντικού και ένα μικρό κατάστημα γεμάτο γευστικούς θησαυρούς, με τα χειροποίητα γλυκά και τις μαρμελάδες της ομώνυμης οικοτεχνίας, που εγκλωβίζουν τις πιο γνήσιες και αγνές γεύσεις του χιώτικου Κάμπου, φιλοξενείται και το ιδιαίτερα ενδιαφέρον Μουσείο Εσπεριδοειδών.
Μέσα σε τέσσερις αίθουσες, εκθέματα που έχουν συλλεχθεί με φροντίδα και μεράκι από την οικογένεια Ξύδα, στην οποία ανήκει το αρχοντικό, δίνουν υπόσταση σε μία από τις πιο λαμπρές εποχές που γνώρισε το νησί, ενώ ξετυλίγουν ένα αφήγημα που στήριξε την τοπική οικονομία, διαμόρφωσε το κοινωνικό προφίλ της περιοχής και ανέδειξε τα ανώτερης ποιότητας εσπεριδοειδή, των οποίων η φήμη κάποτε ταξίδευε σχεδόν σε όλο τον κόσμο. Χάρτες που αποτυπώνουν σύμφωνα με το υλικό της έκθεσης τα κάποτε 236 αρχοντικά του Κάμπου, την καταγωγή και τη διαδρομή προέλευσης των εσπεριδοειδών, αλλά και τις μακρινές διαδρομές των εξαγωγών τους, συνδυάζονται με πληροφοριακό υλικό για τις ποικιλίες των φρούτων του χιώτικου Κάμπου και τις διαφορές τους από άλλες, πιο διαδεδομένες.
Μακέτες, πιστά αντίγραφα των κτημάτων, φωτογραφίες, κειμήλια εύπορων οικογενειών της περιοχής, μαζί με σπάνια αντικείμενα και έγγραφα εμπορικών συναλλαγών, συνοδεύονται από λεπτομέρειες όπως τα λεπτά χαρτιά όπου ειδικές εργάτριες, οι «χαρτότριες», τύλιγαν ένα ένα τα πολύτιμα φρούτα, φέροντας το λογότυπο κάθε εταιρείας και διαφυλάττοντας την ποιότητά τους, ή ιστορίες για αριστοκράτες της Ρωσίας που παρήγγελλαν τα εσπεριδοειδή του Κάμπου για να τα προσφέρουν ως χριστουγεννιάτικα δώρα στα παιδιά τους. Το θαυμαστό ταξίδι στον χρόνο ολοκληρώνεται μέσα από διηγήσεις και μνήμες που συγκινούν, σε μια εξαιρετική ταινία μικρού μήκους με μαρτυρίες μελών οικογενειών και εργατών, που έζησαν άλλη μια μοναδική για τα ελληνικά δεδομένα σελίδα της ιστορίας της Χίου.
Λαογραφικό Μουσείο Στουπάκη – Δαφνώνας
Μπορεί να μην έχει τη φήμη των Μαστιχοχωρίων και να μη διαθέτει τα θεαματικά αρχοντικά του Κάμπου, όμως ο Δαφνώνας με τα μυστικά στενοσόκακα, την πανοραμική θέα και τις προσεγμένες λεπτομέρειες που μαρτυρούν τη φροντίδα των κατοίκων για το γαλήνιο χωριό τους, κερδίζει όποιον διανύει τα 9,5 χιλιόμετρα που τον χωρίζουν από τη Χώρα της Χίου. Μια χαλαρή βόλτα ανάμεσα σε δρομάκια τόσο στενά που μοιάζουν με σχισμές σμιλεμένες σε πέτρα, μια ματιά στις δάφνες που στολίζουν τις αυλές, συμβάλλοντας κι αυτές στη φήμη του νησιού ως «μυροβόλου» και δίνοντας, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, στο χωριό το όνομά του, οι ζωηρόχρωμες τοιχογραφίες με τα παλιά επαγγέλματα και οι καλλίγραφες πινακίδες με τα ονόματα οδών, και βέβαια η ανεμπόδιστη θέα από την κεντρική πλατεία Λιβάδι έως τα παράλια του Τσεσμέ, απέναντι στις μικρασιατικές ακτές, αρκούν για να βιώσετε τον παλμό του γραφικού χωριού.
Για να μυηθείτε σε ένα αυθεντικό κομμάτι της καθημερινότητάς του και για να ζωντανέψει μπροστά σας μια όχι και τόσο μακρινή, αλλά σίγουρα διαφορετική εποχή, δεν έχετε παρά να περάσετε την επίσης όμορφα φιλοτεχνημένη είσοδο του μικρού αλλά περιεκτικού Λαογραφικού Μουσείου Στουπάκη. Πρόκειται για πρωτοβουλία μιας από τις σπουδαίες οικογενειακές αποσταγματοποιίες της Χίου με στόχο να διαφυλαχθεί και να αναδειχθεί μέρος του τρόπου ζωής, των συνηθειών και των ασχολιών, της υλικής και άυλης κληρονομιάς του Δαφνώνα και γενικότερα του νησιού. Εδώ η αφήγηση ξετυλίγεται σε δύο θεματικές ενότητες: αφενός, το κομμάτι που σχετίζεται με την παραγωγή και το εμπόριο καζανιστού ούζου και μέρος της ιστορίας της ποτοποιίας Στουπάκη παρουσιάζεται όχι μόνο ως μια οικογενειακή υπόθεση τριών γενεών, αλλά και ως φόρος τιμής σε ένα ακόμη περίφημο χιώτικο προϊόν.
Φυλαγμένα με φροντίδα κειμήλια από τα πρώτα δειλά βήματα απόσταξης ούζου από τον παππού Γιάννη Στουπάκη το 1896, το πρώτο χάλκινο καζάνι, βαρέλια και καράφες, παλιές συσκευασίες κι ένας χειρόγραφος τιμοκατάλογος, σύνεργα της απόσταξης και προσωπικά αντικείμενα ενός Χιώτη συνθέτουν την ιστορία ενός οράματος που μεταφράζεται σήμερα σε αποστάγματα και προϊόντα: λικέρ μαστίχας και χιώτικου μανταρινιού, παραδοσιακό καζανιστό ούζο, μονοποικιλιακό τσίπουρο, ανθρακούχα ποτά και αναψυκτικά με φυσική μαστίχα, που ταξιδεύουν τη φήμη της Χίου πέρα από τα ελληνικά σύνορα. Περνώντας στο δεύτερο μέρος της λαογραφικής αφήγησης, οι περισσότεροι λίγο πολύ θα βρουν κάτι που θα τους ξυπνήσει μνήμες.
Λεπτομερώς στημένα δωμάτια ενός χωριάτικου σπιτιού γεμάτα οικογενειακά κειμήλια μας μεταφέρουν σε προγονικές μας κατοικίες, εργαλεία των αγροτικών εργασιών φέρνουν στον νου αφηγήσεις προηγούμενων γενεών για τις κοπιαστικές συνθήκες στο χωράφι, ενώ ο εξοπλισμός του σιδηρουργού και του πεταλωτή μας θυμίζει πόσο απαιτητικές ήταν κάποιες εργασίες. Ακόμη και μια ολοζώντανη σχολική αίθουσα περασμένων δεκαετιών, με παλιούς χάρτες, αναγνωστικά, φυτολόγια, τετράδια και μπλε ποδιές, θα γυρίσει κάποιους στα παιδικά τους χρόνια, εντείνοντας τη γλυκιά νοσταλγία που αποπνέει αυτό το μικρό θησαυροφυλάκιο μνήμης, και που τόσο ταιριάζει στην ατμόσφαιρα του Δαφνώνα.
Διαβάστε ακόμα:
Αποστολή στη Χίο: 6 ανέγγιχτες παραλίες στη δυτική πλευρά της που αξίζει να ανακαλύψετε
